Nikon objectieven

Regelmatig kom ik uitspraken tegen dat apparatuur niet belangrijk is omdat het de fotograaf is die uiteindelijk de foto maakt. Ik snap wat er bedoelt wordt, maar eigenlijk is het flauwekul. Minder goede apparatuur heeft meer beperkingen en een gevorderde fotograaf loopt steeds vaker tegen die beperkingen aan. In dit artikel wil ik ingaan op de objectieven, welke moet je hebben? Bij een systeem van verwisselbare lenzen is het logisch dat je minstens 2 lenzen hebt, maar welke? Dit is sterk afhankelijk van persoonlijke voorkeuren, maar ik kan wel een paar overwegingen meegeven.

Allereerst is het belangrijk om te weten welk type fotograaf je bent. Grofweg zal ik hier drie types onderscheiden, die erg lijken op de niveau-aanduiding van de artikelen op mijn blog:

1. Beginner. Het kiekje is belangrijker dan de kwaliteit. Maakt niet veel foto's, vaak bij dagjes uit en vakanties en verder niet. Geen belangstelling om camera-apparatuur te doorgronden. Moet er niet aan denken lenzen te moeten wisselen.
2. Gevorderde: Deze groep vindt kwaliteit wel degelijk belangrijk, maar heeft er niet alles voor over. Zowel in tijd als in geld maar nog belangrijker in interesse zijn er beperkingen die vaak voorkomen dat iemand een expert wordt.
3. Expert: Weet er alles van, veel ervaring. Hieronder vallen de professionals, maar ook de amateurs die iedere week een hele dag met de camera op pad gaan, met als doel foto's maken. Deze mensen kennen hun apparatuur door en door, de sterke en zwakke punten, welke instellingen werken en wat niet, welke lens in welke situatie fijn werkt, camera-instellingen doen ze zonder er bewust bij na te denken. Deze groep leest vakbladen over fotografie en leest alles op internet over dit onderwerp. Er wordt voortdurend tijd en geld geïnvesteerd om nog een klein beetje beter te worden.

Grofweg kunnen we deze drie niveaus een camera aanmeten:

1. Beginner: compactcamera of camera op de telefoon.
2. Gevorderde: spiegelreflex
3. Expert: full frame spiegelreflex

Hier moet ik nog wel een paar opmerkingen bij maken. De compacte systeemcamera, zoals Nikon 1 en het Micro Four Thirds systeem, hoe zit dat? Naar mijn mening is deze geschikt voor de gevorderde fotograaf. 

Steeds meer mensen maken foto's met de camera van hun telefoon. Niet zo gek want deze is altijd onder handbereik en ze worden steeds beter. Toch is dat in principe meer iets voor de beginner omdat er nauwelijks iets ingesteld kan worden.

En er zijn meer typen fotografen dan de genoemde 3. De 'geek' bijvoorbeeld. Deze is herkenbaar aan een technische opleiding, pennen in de borstzak, onverzorgd uiterlijk en vaak een bril. U kent het type wel. Gezien de interesse in alles met veel knopjes koopt deze mensen vaak een categorie duurder dan eigenlijk gezien de fotografische vaardigheid en interesse logisch is. 

Dan is er nog de 'rijke'. Deze wil van alles het beste, geld is onbelangrijk. Hiervoor heb ik ook een advies: koop een Leica meetzoekercamera, bijvoorbeeld een M9. Voor slechts 6000 Euro heeft u een uitstekende camera van een vooraanstaand merk, niet te groot en met een klassiek uiterlijk.

De beginnende fotograaf koopt een compactcamera als het aan mij ligt. Hierbij moet nog een groot aantal zaken in overweging genomen worden:

• Niveau van de fotograaf: er zijn hele goede, tevens vrij dure, compactcamera's met allerhande geavanceerde functies. Opnemen in RAW bijvoorbeeld. Kies alleen wat je gaat gebruiken of logischerwijs binnenkort gaat gebruiken.
• Budget. Compactcamera's zijn er van minder dan 100 tot rond de 800 euro.
• Optische zoom. 36x zoom klinkt leuk, maar als je alleen foto's van je kinderen maakt is het overbodig.
• Lichtsterkte. Veel compactcamera's zijn niet lichtsterk, als je dit wel nodig hebt houd hier dan rekening mee. 
• Grootte van de sensor. Hoe groter deze sensor, hoe beter de camera in principe. 
• Formaat. Als het formaat stoort en ervoor zorgt dat de camera om die reden niet meegenomen gaat worden, neem dan een kleinere. Past het in de damestas? In de jaszak?
• Hoesje. Vaak is het verstandig er een beschermend hoesje bij te kopen, zeker als de camera in de damestas/binnenzak bewaard gaat worden.
• Extra accu. Voor het geval de eerste leeg raakt. Vaak erg duur.
• Geheugenkaart. Neem voldoende geheugenkaartjes mee, deze kosten niet veel meer.

En vervolgens stappen wij over naar de gevorderde fotograaf. Deze fotograaf heeft een goed idee wat hij/zij wil. Portretfoto's maken, landschappen, vogels, macro, sportfotografie, et cetera. Al deze soorten fotografie vragen om andere apparatuur. In tegenstelling tot de compactcamera begin ik nu bij de objectieven. 

Advies bij aankoop van een spiegelreflex systeem:

Koop eerst de lens/lenzen die nodig zijn en met het geld dat over is een losse body.

Het merendeel van het budget zal in lenzen gaan zitten. Lenzen gaan minimaal 10 jaar mee, een camerabody is na 2-3 jaar verouderd.

Hieronder een aantal populaire objectieven van Nikon. Canon en andere hebben een vergelijkbaar aanbod:

• Veel DSLR's worden standaard met een 18-55 mm kitlens geleverd. Dit is op zich prima, hiermee is er wat flexibiliteit om te zoomen tussen een behoorlijk stuk groothoek en een beetje tele. 
• Vaak worden er bij de populaire DSLR's ook kits aangeboden met bijvoorbeeld nog een extra 55-200 mm zoomlens. Hiermee wordt het bereik aanzienlijk uitgebreid in het telegebied, handig als er bijvoorbeeld foto's in een dierentuin gemaakt gaan worden. Zelf heb ik ervoor gekozen om bij aanschaf van mijn eerste DSLR een 18-200 mm lens te nemen. Dat is duurder dan de twee vorige samen, maar scheelt vaak wisselen. Ga ik een dagje naar de dierentuin, of ga ik met het gezin op pad, dan is dit de lens van mijn keuze: licht en allround.
• Nieuw is de 18-300 mm lens. Mogelijk had ik deze anders gekocht in het begin, hiermee is de flexibiliteit enorm! Maar wel met nadelen: nog groter, duurder en zwaarder. 
• Daarnaast zijn er nog lenzen die er wat tussenin zitten: 18-70 mm, 18-105 mm, 18-135 mm en 55-300. Op het iets andere zoombereik en bijbehorende prijs na zijn deze lenzen niet wezenlijk anders. 
• Alle voornoemde lenzen zijn niet lichtsterk. Indoor sportfoto's, romantische kiekjes bij kaarslicht, opnames bij een ondergaande zon: deze lenzen hebben er grote problemen mee. Natuurlijk kan de ISO waarde omhoog, maar dan is er meer ruis. 
• Het volgende op het verlanglijstje is daarom een erg lichtsterke lens, zoals de 35 mm f/1.8. Hiermee kan niet gezoomd worden, maar op het gebied van kunnen fotograferen in moeilijke lichtomstandigheden is dit onmisbaar. Daarnaast is dit de kleinste en bijna goedkoopste lens die er is. Deze laatste lens is een prime, d.w.z. met een vast brandpunt. 35 mm en dat is het. Zoomen kan alleen door naar voor en achteren te lopen. Tot een aantal jaar geleden deden alle fotografen dat! Zoomlenzen maken lui, beter dichterbij gaan staan dan inzoomen. 
• Bent u gek op bloemetjes en bijtjes, het fotograferen ervan bedoel ik? Hiervoor is een macro lens nodig, zoals de 85 mm macro die Nikon hier biedt. Te duur? Dan is wellicht de 40 mm f/2.8 iets. Deze is veel betaalbaarder, maar dan moet je wel heel dichtbij het onderwerp komen.
• Ook kan het dat u een groothoekfanaat bent, in dat geval is de 10-24 mm lens iets voor u. Dit is een erg duur stuk glas, maar dan krijgt u ook prachtige weidse landschapsfoto's.
• Een nog grotere groothoek nodig? Dan is er alleen nog de 10,5 mm fisheye. Dit levert een rond beeld, maar wel in een beeldhoek van 180 graden. 
• Tenslotte in deze categorie: de 17-55 mm f/2.8. Een kwalitatief hoogwaardig objectief, erg lichtsterk (4* zo lichtsterk als de kitlens!), geeft minder vertekening, snellere autofocus. Feitelijk een professioneel objectief voor het DX-systeem.

Nu krijgen we een tweedeling: alle tot nu toe genoemde lenzen noemt Nikon DX, ze zijn ongeschikt voor Full Frame camera's zoals de D3(s/x), D4, D600, D610, D700, D800(e) en sinds kort de Df. Ze leveren een plaatje aan de sensor dat niet groot genoeg is voor de grotere sensor van het FX-systeem van Nikon. Maar, en dat is erg belangrijk, andersom werkt wel! Een FX lens op een DX camera gaat prima. En omdat FX-lenzen vaak optisch van hogere kwaliteit zijn loont dat de moeite.

DX camera's zijn er rond de 400-1000 Euro, FX camera's vanaf 1500 euro. De bijbehorende lenzen zijn een stuk duurder, maar dat levert wel een hoogwaardig objectief met nagenoeg geen vertekening, dat beter bestand is tegen vuil en vocht van buiten, degelijk gebouwd, groot, zwaar en prijzig. Eigenlijk hoef ik geen advies te geven in deze categorie, mensen met een dergelijk systeem weten het zelf wel. Maar voor de geïnteresseerde, toch een paar overwegingen:

1. De 28-300 mm lens is het werkbeest in de FX-serie. Hiermee wordt een mooi bereik gehaald. Dit is een behoorlijk zwaar ding om een hele dag mee rond te lopen, maar er kan wel bijna alles mee vastgelegd worden. FX tegenhanger van de 18-200 mm DX. De vertekening van deze lens is heftig, maar gelukkig kan dit in de nabewerking goed hersteld worden.
2. Een 50 mm f/1.8 is het lichtsterke objectief. Licht van gewicht en niet duur (iets boven de 100 euro). Dit is de FX tegenhanger van de 35 mm f/1.8 DX. Maar ik raad toch aan om voor 300 euro de 50 mm f/1.4 aan te schaffen. Deze is optisch beter en nog lichtsterker.
3. Er bestaat ook nog een 70-300 mm lens. Dit is de meest betaalbare telezoomlens. Zelf heb ik ruim een jaar bijna alle vogelfoto's hiermee geschoten. Aanrader!
4. De 18-35 en 24-120 zijn beide behoorlijk goede lenzen voor het FX systeem. Nadeel van deze objectieven is dat ze niet erg lichtsterk zijn. De 24-120 heeft wel beeldstabilisatie, de 18-35 niet. Maar voor wie echt met een Full Frame camera rondloopt raad ik toch lichtsterkere alternatieven aan. Deze zijn weliswaar weer fors duurder, maar ook beter.
5. 14-24 mm f/2.8. Lichtsterke ultragroothoek zoomlens.
6. 24-70 mm f/2.8. Lichtsterke standaardlens.
7. 70-200 mm f/2.8. Lichtsterke telelens. Samen met de vorige twee wordt dit de heilige drie-eenheid van Nikon genoemd. Per stuk kosten deze tussen de 1400 en 1800 euro....
8. Er is sinds enige tijd een 70-200 f/4. Deze kost 400 euro minder, heeft geen statiefgondel (kost 100 euro extra), maar het belangrijkste: hij weegt maar de helft. Veel fijner om mee te nemen, optisch fantastisch en de VR is nog beter dan van zijn grote broer.
9. Alternatief voor de 14-24 mm zijn er twee: de 16-35 f/4 die iets minder lichtsterk is, wél VR heeft, maar de helft kost, veel lichter is en ook nog met filters gebruikt kan worden. Daarnaast is er de 17-35 f/2.8 die wat professioneler is en daardoor duurder, zwaarder maar ook lichtsterker. Deze heeft geen VR maar kan wel ook met filters gebruikt worden. 
10. De 85 mm f/1.8. Voor net dat beetje meer bereik dan de 50 mm en nog even lichtsterk. En betaalbaar ook nog. De f/1.4 variant hiervan is superieur, maar veel te duur. Fantastische lens voor portretfotografie, hoewel de f/1.4 toch nog net iets beter is.
11. De 80-400 lens dan? Deze lens (2300 Euro) heeft een waanzinnig zoombereik. Deze lens is onlangs vernieuwd (de oude versie was niet goed) en beschikt nu over zeer scherpe beelden en een fijne AF. Wel is hij groot en zwaar en er ontbreekt de mogelijkheid groothoekopnamen te maken. De 28-300 is dan geschikter. Maar op safari bijvoorbeeld is dit fijne allround, geschikt voor vogels en olifanten. Een alternatief voor deze lens is de 70-200, ze overlappen elkaar teveel om ze allebei te kopen. En als de prijs wat aan de hoge kant is, schaf dan de 70-300 aan: die is net zo lichtsterk, heeft ook VR en is veel lichter, kleiner en voordeliger.
12. Doorsparen voor deze, de enorme 200-400 f/4? Dit dure stuk gereedschap (5500 euro) is superieur in het lange telegebied. Wel moet je jezelf afvragen of je hier wel veel wilt zoomen. Verreweg de meeste mensen die grote telelenzen gebruiken hebben een vaste brandpunt lens, waaronder sportfotografen en vogelfotografen.
13. De professionele prime telelenzen: de 300 mm f/2.8, 400 mm f/2.8, 500 mm f/4 en 600 mm f/4. En sinds kort de 800 mm f/5.6. Allemaal fantastisch van kwaliteit, loeizwaar en peperduur. Tussen 5 en 18 duizend (!) euro. De f/2.8 lenzen kunnen ook nog prima met een 2x teleconverter gebruikt worden. Een 1.4 teleconverter werkt op alle lenzen. De 800 mm wordt geleverd met een 1,25x teleconverter, wat het een 1000 mm f/7.1 lens maakt. Tip: er zit niet zo heel veel verschil tussen de supertelelenzen. 400, 500 of 600 mm maakt niet echt veel uit. Kijk ook naar aanschafprijs (kan een paar duizend euro schelen), gewicht (scheelt snel een kilo) en grootte (sommige lenzen komen in de handbagage niet of moeilijker door de douane).
14. Voor rond de 1200 euro is er een prime telelens te koop die zeer de moeite waard is, namelijk de 300 f/4. Toegegeven, niet zo lichtsterk, maar ook veel lichter, kleiner en minder kostbaar. Wel een klasse objectief én kan met een 1.4 x teleconverter gebruikt worden. Aanrader!
15. De telelenzen zijn natuurlijk specialistisch, maar zo zijn er nog een paar. Voor FX zijn speciale groothoeklenzen verkrijgbaar. De 20 mm f/2.8D bijvoorbeeld is prima van kwaliteit, licht, klein en redelijk betaalbaar.
16. Macrolenzen zijn er ook een aantal voor Full Frame. Een 60 mm f/2.8, een 105 mm f/2.8 en een 200 mm f/4-variant. De 60 mm is geschikt voor extreem dichtbij fotografie. Ideaal voor het vastleggen van kleine voorwerpen (munten, postzegels) vanaf statief. De 200 uiteraard juist voor wat verder weg  zodat er in de vrije natuur een veel grotere kans is dat de vlinder of libelle niet wegvliegt. Maar de 105 mm kan dit ook en deze biedt ook nog vibratiereductie waardoor dit voor mij een ideaal macro-objectief is. 
17. Nog specialistischer zijn de Tilt en Shift lenzen. Deze zijn voornamelijk voor architectuurfotografie omdat zij de perspectivische beeldvertekening effectief corrigeren. Ooit een foto van een hoog gebouw gezien? Dat lijkt altijd achterover te vallen. Deze lenzen corrigeren dat effect. Hier bestaan drie uitvoeringen van, nl. de 25, de 45 en de 85 mm. Allemaal rond de 1500 euro. Afhankelijk van de afstand tot het onderwerp moet de juiste brandpuntsafstand gekozen worden. De 24 mm lijkt mij de meest logische keuze, hoewel dit de minst lichtsterke en toch de duurste van de drie is.
18. Ook in FX is er een Fisheye objectief, nl. de 16 mm f/2.8. Net als de DX-versie levert ook deze een rond beeld met een beeldhoek van 180 graden.
19. Tenslotte nog de 135 mm f/2 DC en de 105 mm f/2 DC. Dit zijn speciale primelenzen, erg lichtsterk (f/2) en het DC staat voor Defocus Control. Hiermee kan de onscherpte van de achtergrond ingesteld worden, oftewel: hoe ziet de bokeh eruit? Dit is specialistisch spul, maar als je ermee weet om te gaan zijn dit de ultieme portretlenzen.

Welke uit deze lawine van lenzen voor jou het meest relevant zijn weet ik niet. Maar hier moet voor ieder wat wils bijzitten, toch? Toch nog een paar additionele adviezen:

• Kijk ook eens naar lenzen van Sigma en Tamron. Deze fabrikanten van goede lenzen bieden vaak alternatieven voor de dure merklenzen. 
• Niet het hele bereik van 10.5 tot 800 mm hoeft afgedekt te worden. Het is veel beter om een paar kwalitatief goede, lichtsterke lenzen te hebben en de rest van het bereik met de benen af te dekken.
• Denk ook aan teleconverters. Met een 1.4x (voor f/4 en groter) en een 2x teleconverter (voor f/2.8 en groter) wordt de flexibiliteit enorm vergroot. Er bestaat ook nog een 1.7x TC die er tussenin zit. Advies: schaf alleen nog lenzen aan die hiermee samen gebruikt kunnen worden.
• En wat ik hier beschreven heb is het huidige aanbod objectieven van Nikon. Nikon maakt als vele decennia lenzen (oorspronkelijk ook voor Canon), en sommige van de oude beestjes zijn voor een fractie van de prijs van de nieuwe verkrijgbaar en ze werken perfect. Alleen de laatste technologie (zoals vibratie reductie en nano chrystal coating) ontbreekt, maar laat dat je niet tegenhouden. Bijna altijd betekent dit op de tweedehands markt kopen, dus zorg dat je goed kunt beoordelen of het allemaal nog goed werkt of neem iemand mee die dat wel kan. Probeer het altijd uit en beding eventueel een recht op retour.
• Overstappen naar Full Frame? Kostbare zaak met veel DX-lenzen in de cameratas. Als het op de planning staat om de overstap ooit te maken, koop dan FX lenzen. Ben je dit zeker niet van plan, koop dan de veel lichtere/handzamere/voordeligere DX lenzen. . 

En dan hier nog een tabel met aanraders:

Soort lens	Cropfactor (DX) lens	Full Frame (FX) lens
Handige ultrazoom	18-200 mm f/3.5-5.6 ED VR II 18-300 mm f/3.5-5.6 ED VR	28-300 mm f/3.5-5.6 ED VR
Groothoek Prime		20 mm f/2.8D
Lichtsterke standaardlens	35 mm f/1.8G	50 mm f/1.4G
Portretlens	-	85 mm f/1.8
Betaalbare Telezoom	55-300 mm  f/4.5-5.6 ED VR	70-300 mm f/4.5-5.6 G IF ED VR
Hoogwaardige Ultratelezoom	-	200-400 mm f/4 VR
Hoogwaardige groothoekzoom	10-24 mm f/3.5-4.5G	14-24 mm f/2.8 16-35 mm f/4 VR
Hoogwaardige standaardzoom	17-55 mm f/2.8	24-70 mm f/2.8
Hoogwaardige telezoom	-	70-200 mm f/2.8 VR II 70-200 mm f/4 80-400 mm f/4,5-5,6
Macro	85 mm Micro	105 mm Micro f/2.8 VR
Fisheye	10.5 mm	16 mm f/2.8
Hoogwaardige prime telelens	-	300 mm f/2.8 400 mm f/2.8  500 mm f/4  600 mm f/4  800 mm f/5.6
Goede prime telelens	-	300 mm f/4
Tilt & Shift (PC)	-	24 mm PC-E f/3.5D ED
Defocus Control	-	135 mm DC f/2

Ik kan onmogelijk aanraden wat voor iedereen de juiste lenzen zijn, maar ik heb geprobeerd hiermee toch wat inzicht te geven. De uiteindelijke keuze zal voor iedereen weer anders zijn. Welke lenzen het beste bij je passen is persoonlijk, maar ik kan er toch wel iets over zeggen. Dat bewaar ik echter voor een nieuw blog.

Update oktober 2015.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Een Kogel Door Een Kerk: Het Resultaat

Mijn vorige artikel ging over het ontstaan en de voorbereidingen van "Een Kogel Door Een Kerk".
Nu wil ik het hebben over het resultaat van alle inspanningen.

Een Kogel Door Een Kerk
Foto: Robert van Brug
Concept en Technische Realisatie: Willem Berkers
Ondersteuning: Wim Werrelman

Van de 36 miljoen pixels van de opname blijven er bijna 22 miljoen over. Een afdruk van 1 x 1 meter levert dan een pixeldichtheid (dpi = dots per inch) op van 118. Normaal wordt er gestreefd naar een waarde van 300 dpi, maar voor een afdruk van deze grootte gelden andere regels in verband met de kijkafstand. De kijkafstand is ongeveer 3 x de korte zijde. In dit geval 3 meter. Op die afstand is het onmogelijk om evenveel details te onderscheiden als op 30 cm (wat de kijkafstand is bij een standaard 10 x 15 cm afdruk). Op 3 meter afstand is een dpi van 70 meer dan genoeg. Met 118 dpi is het binnen 2 meter  pas mogelijk om wat details te gaan missen. Overigens schijnt de norm van 300 dpi overdreven te zijn omdat het menselijk oog maximaal 150 dpi kan waarnemen, wat betekent dat het een uitdaging is de tekortkomingen te zien in de finale afdruk van 1 x 1 meter, zelfs van zeer dichtbij.

Uiteraard heb ik de 200 gemaakte foto's allemaal bekeken en de beste/mooiste uitgezocht. De mooiste bleek tot mijn verrassing toch een van de opnames te zijn waarbij alle lichten in de kerk brandden. Dit brengt de lichte en donkere delen van de foto in balans en tegelijk zit er 'licht in de opname'. De opnames met alle lichten uit waar ik hoge verwachtingen van had waren saai.
De beste kwaliteit foto werd vooral bepaald door scherpte. Een aantal opnames was licht bewogen en sommige bleken net iets scherper dan andere ondanks gelijke instellingen. Uiteindelijk heb ik voor deze gekozen en deze bewerkt in Photoshop. Willem wilde geen poespas, maar een zo puur mogelijke foto. Ik heb uiteindelijk de draden die her en der zichtbaar waren weggehaald met het kloonstempel, het contrast verhoogd, de witbalans ingesteld op de mooie bronskleur van de kogel en veel verscherping toegepast.

Veel tijd is gaan zitten in de scherpte. De wens vooraf was om de beroemde glazen van de Sint Jan allemaal gestoken scherp in beeld te krijgen. Dat is niet gelukt. De voornaamste oorzaak hiervan is dat het oppervlak van de kogel niet zuiver glad is, er zitten heel veel kleine oneffenheden in het oppervlak. Bij het gebruik van de kogel als bolle spiegel worden deze uitvergroot.

Toch zijn de doelstellingen van de opdracht wel gehaald. Een vervreemdende foto waarbij een vertekend gereflecteerd beeld in het bolle oppervlak van een kogelpunt zichtbaar wordt in een mooie bronskleur. Dat op zich levert op een grote afdruk al een sterk beeld op. De titel van het werk zal kijkers verleiden om de kogel ook te willen zien, waarna ze zich realiseren dat ze naar een kogel kijken die recht op ze afkomt en dat blijft gaaf, ik ben heel benieuwd naar de reacties.
Of iemand zich gaat realiseren dat de foto op 8 meter hoogte gemaakt is en hoe dat gedaan is weet ik niet. Net als de vraag waar de reflectie van de fotograaf is gebleven. Maar toch is dat geen verspilde moeite, het zijn details die het samen een beter beeld maken.

De bedoeling is dat er maximaal 5 afdrukken van de foto gemaakt zullen gaan worden en deze zullen niet goedkoop zijn. Maar dan heb je ook wat aparts. En na het lezen wat er allemaal bij komt kijken denk ik dat mensen de prijs begrijpen. Zelf heb ik bedongen dat ik ook een afdruk voor eigen gebruik mag hebben. Ik hoef geen foto van 1 x 1 meter in mijn huis, ik houd het bij 50 x 50 cm. Deze is inmiddels besteld.

Het was leuk om een keer in opdracht te werken. Uitdagend een grensverleggend was dit zeker en daar houd ik van. Ik heb er weer van geleerd en hoop meer van dit soort opdrachten te krijgen in de toekomst.

Bedankt voor het lezen en tot een volgende keer,

Robert van Brug

Een Kogel Door Een Kerk: The Making Of

Enige tijd geleden werd ik benaderd door Willem Berkers, kunstenaar te Son en Breugel, met de vraag of ik wilde ondersteunen in het realiseren van een project. Hij was doorverwezen naar mij voor het maken van een foto. Het gaat om een kogel die door een kerk gaat, en die moet beeldvullend recht van voren vastgelegd worden. Daar moet tenslotte een afdruk van 1 x 1 meter van gemaakt worden. Dat klonk spannend dus ik ben gaan praten en zo begon er een fotoavontuur.

Het project heet "Een kogel door een kerk". De kogel in dit geval is een gegoten bronzen replica van een 9 mm kogel, de kerk is de Sint Jan in Gouda. De Sint Jan staat bekend om zijn prachtige gebrandschilderde ramen (de "Goudse Glazen"). Vooral aan het einde van de kerk, bij het koor, zijn er prachtige afbeeldingen te vinden. Deze bevinden zich hier in een halve cirkel.

Het centrale glas, recht achter het koor (nr.15), in de Sint Jan te Gouda.
Nikon D600, 24 mm.

Er bestaan prima foto's van alle glazen, maar Willem wilde er zoveel mogelijk tegelijk in een vervreemdend beeld vangen. Zelfs met een fisheye lens zal het niet lukken alle glazen in beeld te brengen, en hier komt de kogel in beeld. Een 9 mm kogel heeft een relatief botte punt en werkt daardoor als een extreem bolle spiegel.

Robert met 9 mm-kogel

Hier is te zien dat de kogel meer dan levensgroot is! In werkelijkheid is de diameter 9mm (goh!), deze replica is 15 cm. Dat maakt het fotografisch iets eenvoudiger. De kogel is in brons gegoten en daarna gepolijst. Gewicht: 5 kg.

Als je deze kogel nu op de juiste plek in het midden van het koor houdt, dan komen er heel veel glazen in één keer op de foto.

De kogel met reflecties van de glazen tijdens de voorbereiding

Maar hoewel dit een vervreemdend beeld oplevert kan het beter. Voornaamste punt van kritiek op dit beeld is dat de glazen alleen in het bovenste deel van de kogel zichtbaar zijn en de bovenste rij glazen wordt erg klein op deze manier. Hiervoor is een doeltreffende oplossing: de kogel hoger houden. Willem had bedacht dat een meter of 8 boven de grond ideaal was, omdat dan beide rijen glazen er mooi opkomen. En zo begon een plan vorm te krijgen, waarbij steeds nieuwe barrières overwonnen dienden te worden.

• Hoe krijg je de kogel op 8 m hoog? Antwoord: je hangt hem op aan een kabel, vanaf het plafond. Er blijkt boven de kerk een zolder te zijn (op 24 meter hoogte), en er zijn luiken in de zolder waardoor iets opgehangen zou kunnen worden.
• Hoe zorg je dat hij horizontaal hangt? Met behulp van een contragewicht.
• Waar hang je de kogel mee op? Met zwartkleurige elektrokabel. Dat is enorm sterk en valt zo veel als mogelijk weg tegen het donkergroene plafond in de reflectie van de kogel.
• Hoe zorg je dat hij stil komt te hangen? Door de kogel een dag eerder al op te hangen, en met behulp van twee spandraden (ijzergaren) die schuin naar achter lopen.
• Hoe bepaal je waar de kogel precies moet hangen? Door het vloeroppervlak van de kerk nauwkeurig in kaart te brengen, zichtlijnen e.d. in te tekenen.

Uiteindelijk heeft Willem dit uitgedacht in de voorbereiding die ongeveer een half jaar in beslag heeft genomen. In deze periode is er ook veelvuldig contact geweest met het kerkbestuur en de koster (Maurits) en zij wilden in ieder geval meewerken.

In dezelfde periode realiseerde Willem zich dat hij zelf de foto niet zou kunnen nemen. De omstandigheden zijn op zijn minst lastig te noemen: relatief donker met zeer hoog contrast. Bovendien wilde hij de fotograaf niet op de foto hebben. Het nadeel van zo'n bolle spiegel echter is dat de hele omgeving erop komt. Inclusief de fotograaf. Hiervoor zocht Willem contact met verschillende fotografen en kwam hij uiteindelijk bij mij terecht. Enkele van de fotografische uitdagingen op een rij:

• De fotograaf moet zelf niet in beeld. Dit is op te lossen door met een afstandbediening te werken.
• De camera moet zo klein mogelijk in beeld. Dit kan door met een telelens te werken, zodat van een aantal meter afstand de kogel toch behoorlijk beeldvullend wordt. Hiervoor is een aanzienlijke brandpuntsafstand nodig.
• Het einddoel is een aantal afdrukken van 1 x 1 meter. Dit stelt hoge eisen aan de apparatuur en zoveel mogelijk pixels is gewenst. 
• Hoe krijgen we de camera op 8 meter hoog? Het idee is immers om de kogel recht van voren vast te leggen. De kerk beschikt zelf over steigermateriaal. Maar dan zou de steiger ook op de foto komen. Er bleek ook nog een hoogwerker(tje) te zijn die de gewenste hoogte haalt. Maar de hoogwerker moet niet in beeld komen. Bovendien is de hoogwerker erg wiebelig en zijn er lange sluitertijden nodig omdat het vrij donker is in de kerk. Oplossing was een constructie die op een van de dwarsstangen tussen de centrale pilaren geklemd kon worden, waar een fototoestel aan bevestigd kon worden. Hiervoor is een stuk schroefdraad van 3/8e inch van belang, want daar kan een balhoofd van een statief op.

De combinatie van bovenstaande leidde naar mij. Ik heb voor met name vogelfotografie een telelens en heb een 24 megapixel camera van hoge kwaliteit. Bovendien houd ik wel van een uitdaging en dat is dit zeker. Ik was niet de eerste fotograaf die benaderd werd voor dit project. Een aantal vielen af doordat zij niet in de hoogwerker durfden. Ik kan me daar wel iets bij voorstellen: het is een erg wiebelige constructie.

Robert met hoogwerker op weg naar de dwarsstang op 8m hoogte

Vooraf had ik ook nog wat rekenwerk gedaan en toen realiseerde ik me dat mijn 600 mm de kogel redelijk beeldvullend in beeld zou brengen, maar dat 700 mm beter zou zijn. En 24MP is veel, maar meer is beter in dit geval vanwege de gewenste afdruk op 1 x 1 meter. Dus mijn goede vriend Wim Werrelman gevraagd of hij tijd en zin had om mee af te reizen naar Gouda en dat had hij gelukkig. Zo konden we ook samen overleggen over eventuele andere uitdagingen die we op de dag zelf tegen zouden komen, en die zijn er altijd. Hoe goed de voorbereiding ook is, ter plaatse kom je ook uitdagingen tegen waar een oplossing voor moet komen.

Het plan, in het kort:

• half jaar voorbereiding, contacten leggen, afspraken maken, etc.
• een dag van tevoren: kogel ophangen op de exact juiste plaats in de ruimte. Dit heeft Willem gedaan.
• Op de dag zelf: constructie met behulp van hoogwerker aan de dwarsverbinding bevestigen: Robert
• Instellingen bedenken welke gebruikt kunnen worden. Wim samen met Robert. 
• Testfoto's vanaf de grond vanaf statief maken: Wim
• Foto-apparatuur bevestigen. Auto-focus uit, ontvanger bevestigd aan camera: Robert. Dit is een spannend moment
• Foto's maken m.b.v. afstandbediening
• Foto's beoordelen
• Afbreken opstelling
• Thuis: uitzoeken, nabewerken

Het bevestigen van de foto-apparatuur

De uiteindelijke constructie

De gebruikte apparatuur, los van de custom-build beugel die Willem gemaakt heeft, was:

• Camera: Nikon D800E
• Lens: Nikon 500 mm f/4 VR II
• Teleconverter: Nikon 1.4x TC II
• Benro balhoofd
• Afstandbediening (zender en ontvanger) van Hähnel.

Opstelling in beeld, kogel zichtbaar in het midden

En dan is het na alle voorbereidingen een kwestie van opnames maken. We hadden de camera zo ingesteld dat er iedere keer 5 foto's gemaakt werden met variërende belichting. Hierdoor hadden we de gelegenheid om indien gewenst achteraf een HDR-opname te maken. Dit bleek niet nodig omdat we geluk hadden met het weer: het was egaal bewolkt, waardoor er door alle ramen evenveel licht naar binnen kwam, maar het was ook helder, waardoor het niet heel donker bleef in de kerk. 

Vervolgens hebben wij met alle variaties in verlichting in de kerk aan en uit foto's gemaakt. Daarna heb ik (weer de hoogwerker) de foto's gecontroleerd en ik vond dat we iets scherpte misten. Om die reden hebben we het nog een keer overnieuw gedaan, maar nu met de spiegel omhooggeklapt.

En tussendoor bezoekers van de kerk vriendelijk verzoeken om buiten beeld te gaan staan. Of gewoon even wachten. En toen hadden we 200 foto's van een kogel door een kerk. Ondanks de stevige constructie bleken enkele bewogen te zijn, maar daarom hadden we veel foto's gemaakt. De rest van het traject bespreek ik in een separaat blog, net als het eindresultaat.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Glow 2013

Dit jaar was het alweer mijn vierde editie van Glow, sinds 2010 ben ik een vaste bezoeker van dit lichtfestival in mijn thuishaven Eindhoven. Natuurlijk is het niet alleen mooi om te zien, maar ook leuk om vast te leggen. Al in mijn tweede blog ooit schreef ik kort een uitleg over hoe je Glow moet fotograferen, dus dat ga ik niet herhalen. Vorig jaar heb ik dat nog verder uitgewerkt toen het onderdeel uitmaakte van mijn fotocursus, genoeg tips daar.

Glow heeft zich ontwikkeld de afgelopen jaren, het is steeds groter en massaler geworden, met steeds meer bezoekers. In 2013 waren er een geschatte 520.000 mensen op de been. Dat zijn er 65.000 per avond, met een piek in het weekend en op avonden met redelijk weer. Aan het begin van de avond lopen er ook nog veel kinderen, later is het wat rustiger (tot 23 uur, weekend tot 24 uur). Je struikelt over de vele camera statieven en het is op sommige plekken zo druk dat fotografie bijna onmogelijk wordt en in ieder geval een serieuze uitdaging is. Daarnaast maken de lichtartiesten steeds meer gebruik van lichtshows: m.b.v. grote projectoren worden shows gegeven. Leuk, spannend en verrassend, maar bijna niet vast te leggen op foto. Op film zou kunnen, maar dat is niet mijn ding.

Hieronder een impressie in een paar foto's. Dit keer geen technobabbel over gebruikte apparatuur en instellingen, alleen maar plaatjes:

Mijn dochter Eline was een van de makers van de "fladderaars", vele duizenden vogels, vlinders e.d. die samen een veld sfeervol verlichtten. Tip: kleed je warm aan.

De meest spectaculaire attractie was wellicht de draak. Met angstaanjagende geluiden.

Voor 2014 heb ik me voorgenomen om me meer te richten op het spin-off festival op Strijp-S, wat dit jaar Glow Next heet (vorig jaar Glow-S).

Bedankt voor het lezen/kijken,

Robert van Brug

CKE Fotogroep 2: Eindhoven Anders

De tweede opdracht van mijn fotocursus van dit jaar heette "Eindhoven Anders". We werden op een Zaterdag losgelaten in Eindhoven om individueel op zoek te gaan naar mooie beelden. Niet de geijkte ansichtkaartfoto's, maar net even anders.

Er waren 5 thema's om uit te kiezen:

1. Spiegel. Neem een spiegel mee en probeer een deel van het beeld via de spiegel te maken. Dit zag er aantrekkelijk uit en tegelijk lastig. En je bent dan wel de hele dag met een spiegel aan het sjouwen.
2. High contrast. Hoogcontrast foto's hebben als randvoorwaarde de aanwezigheid van zonlicht. Dit geeft lichte en donkere partijen en deze worden in de nabewerking te benadrukt.
3. Laag standpunt. Neem foto's vanuit een zo laag mogelijk standpunt (kikvorsperspectief) wat een vervreemdend effect geeft. Bovendien geeft het vertekening in het beeld. Aangeraden wordt om dit met een groothoeklens te doen voor maximaal effect.
4. Snapshot. Neem foto's van het winkelend publiek. Niet te lang bij nadenken, niet compositie nauwkeurig bepalen maar meer rondlopen en alles schieten wat los en vast zit.
5. Buitenstudio. Met 2 personen uit te voeren. Je krijgt een zwart achtergrond doek en bevestigingsmateriaal mee en bouwt in de stad een buitenstudio op. De ene persoon werft mensen, de andere neemt de foto's. Na enige tijd rouleren. Fijn als het niet hard waait.

Van tevoren voelde ik het meest voor High Contrast. Wat me op commentaar van de dames kwam te staan dat dat typisch iets voor mannen is: technisch georiënteerd. Als back-up plan, in het geval van afwezigheid van zon, zou ik voor Laag Standpunt gaan. Heel fijn dat ik hiervoor een lens kon lenen van Wim.

Nikon 20 mm f/2.8D full frame objectief.

Op de dag zelf bleek Eindhoven er zonovergoten bij te liggen, dus ik kon aan de slag met High Contrast. Had ik de 20 mm lens niet nodig. Maar ik was toch wel nieuwsgierig of 20 mm nou een groot verschil zou uitmaken met 24 mm, wat mijn kortste brandpuntsafstand is. Dus toch de groothoeklens er maar opgezet en die is er niet meer afgegaan. Groothoekfotografie is leuk! En even wennen. Maar meer hierover in een later blog. Terug naar de opdracht.

Ik ben te voet vertrokken en had een aantal plekken in gedachten die interessant zouden kunnen zijn. 

Bijna verlaten winkelstraat in tegenlicht

Opvallend hoe stil het is op straat terwijl het al na 10 uur is. Dit is overigens de enige hoogcontrast opname in kleur, alle andere hebben alle foto's keurig in zwart-wit omgezet, maar ik vond hier kleur beter werken.

Dak van de Piazza

Voor een dergelijke opname is absoluut een groothoeklens nodig. Het dak is erg hoog, maar ook enorm groot dus het past er niet in zijn geheel op anders.

Winkelend publiek in de Piazza

Feitelijk is dit ook een snapshot, maar daar ging het niet om. De zon staat achter de meest linker pilaar en veroorzaakt vanaf daar keiharde schaduwen. En dan is het een beetje geluk hebben, vooral met dat meisje op de voorgrond die een pop vast heeft terwijl de zon door haar haar schijnt.

Philips Museum met wolkenlucht

En zo heb ik ook aan de spiegelopdracht voldaan, en dat zonder spiegel.

"Meneer Frits" kijkt uit over De Markt.

Het standbeeld door Kees Verkade, ter gelegenheid van het 100e geboortejaar van Frits Philips in 2005. 

Vesteda-toren.

Altijd een geliefd foto-object, deze Times Square-kloon.

Parkeerplaats voor raketten?

Nee hoor, dit is een reclameobject voor Stripspeciaalzaak Eppo op de Kleine Berg (uit Raket naar de maan/Mannen naar de maan van Kuifje). 

Heuvelgalerie

Bovenstaande is een panoramafoto, samengesteld uit 3 groothoekopnames. De Heuvelgalerie is enorm, en zelfs met een 20 mm lens past het er niet in 1 keer op. 

En toen had ik genoeg High Contrast gedaan. Bovendien werd het meer bewolkt waardoor het een stuk lastiger werd. Ik had natuurlijk niet voor niets een back-up plan en er was nog tijd om dat uit te voeren, dus laag standpunt ging ik ook nog doen.

How low can you go?

Ik wilde proberen een bewogen foto te maken, waarbij fietsers me een dankbaar onderwerp leken. Het was echter toch nog erg licht, dus een lange sluitertijd was amper haalbaar, maar met ISO 50 en f/22 lukte het net, hier 1/20e seconde.

Gele laarsjes

Hier was ik op de Demer (zeg maar de Kalverstraat van Eindhoven) op het uiteinde van een bankje gaan zitten, met de camera tussen mijn voeten op de grond. Afstandbediening in de hand en als er iets interessants langskwam is het prijsschieten. En zo'n meisje met die felgekleurde laarzen, dat is een fijn onderwerp. Het was wennen hoe dichtbij ik ze moest laten komen, uiteindelijk bleek een meter of twee goed.

Arnol Kox

Tja, als dan ook nog de stadsprediker annex dorpsgek langsrijdt, dan moet die ook op de plaat.

Dat laag standpunt was leuk, maar High Contrast spreekt me mee aan. 

Bij de nabespreking is afgesproken dat we bij het CKE een wand gaan volhangen met een selectie van 2 foto's van iedere deelnemer (11 cursisten). Welke 2 gaan het worden? Na enige discussie is afgesproken dat de cursist zelf beslist, maar dat het in ieder geval herkenbaar Eindhoven moet zijn. En een beperking tot High Contrast en Spiegelfoto's omdat dat bijna door iedereen gedaan was, overigens met zeer mooi resultaat. 

Hierbij mijn 2 foto's voor de tentoonstelling "Eindhoven Anders" bij het CKE, vanaf 30 November 2013 te bewonderen aan de Stratumsedijk 22.

#1: omdat ik de enige ben die dit soort opnames gemaakt heeft:

Grote koepel in de Heuvelgalerie, recht naar boven vastgelegd.

In de kelder staande lukte dit maar net, die koepel is zó groot.

#2: De Catherina-kerk is zeer bepalend voor het stadsbeeld, maar hier vernieuwend vastgelegd.

Weerspiegeling van de Catherina-kerk in het Dynamo-gebouw.

Hier heb ik in de omzetting naar zwart-wit behoorlijk zitten stoeien. Uiteindelijk heb ik de blauwe kleur heel donker gemaakt zodat de bewolking een dramatisch effect kreeg. Weer een spiegeling, en ook nog een redelijk laag standpunt: 3 in 1.

#3: De Blob met Lichttoren, Admirant en Regent

Lichttoren met de Blob en Admirant/Regent in de achtergrond.

De Blob is een modernistisch gebouw, je moet er van houden. Maar toen ik zag dat de zon er doorheen stond te schijnen moest het op de foto. De vraag is of de fietser op de voorgrond iets toevoegt. Ik vind zelf van wel, na vergelijk met dezelfde foto zonder fietser.

Wacht eens even: 3 foto's? Ja, ik kon weer eens niet kiezen. 

Komt allen kijken de 30e November, het is echt de moeite.

Ik vond dit een leuke opdracht om te doen en ben tevreden met de resultaten. Vragen en opmerkingen zijn natuurlijk weer van harte welkom.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Bedien je camera met je smartphone 2: draadloos

Zoals in het vorige artikel al gemeld, is er een voordelige oplossing om je smartphone in te zetten als geavanceerde afstandbediening. Bijna alles op de camera is van een afstand in te stellen, het is alleen niet snel omdat het via de liveview mode gaat. Maar ik meldde reeds dat het nog makkelijker kan: draadloos!

Nikon DSLR met Wireless Unit (WU-1b)

Op bovenstaande foto het geheime wapen van Nikon, de wireless unit die op de mini-USB-poort aangesloten kan worden. Dit is feitelijk een mini-router, m.a.w. hij werkt als draadloos netwerk. Op de smartphone is nu een nieuw netwerk zichtbaar, dat begint met de letters NIKON gevolgd door een code. Deze aanklikken en er is verbinding.

Nikon adviseert op in de Play Store de WMU-app te downloaden. Dat kan natuurlijk. Deze werkt goed maar beperkt. Er kunnen foto's gemaakt worden en overgezet worden naar het android apparaat. Dat is alles.

Gaan we echter de in het vorige artikel al genoemde app "DSLR Dashboard" opstarten, dan krijg ik draadloos toegang tot de camera, met alle functionaliteit.

Let op: eerst contact maken met het netwerk (de camera met WU), daarna pas de app opstarten.

Samsung Galaxy S3 als afstandbediening

Let op de toevoeging "NET" achter het typenr.

Verder werkt het hetzelfde als gisteren beschreven, maar dan zonder gedoe met lastige kabels.

Er zijn 2 modellen WU van Nikon op de markt. Het is cameratype afhankelijk welke de juiste is.

Hoe dit met Canon camera's (of nog andere merken) werkt weet ik niet. Er zijn ook een aantal camera's (zoals Nikon D5300) met WiFi ingebouwd, maar of het dan hetzelfde werkt weet ik niet. Maar dit werkt in ieder geval en ik kan het goed gebruiken.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Bedien je camera met je smartphone

Al surfend op het internet kwam ik op een gegeven moment een filmpje tegen van iemand die met zijn smartphone zijn camera kon bedienen. Dat wilde ik ook kunnen want er zijn situaties denkbaar waarin een afstandbediening een goed idee is, omdat het anders onmogelijk is, of gevaarlijk.

Het zal herkenbaar zijn dat iedere nieuwe mogelijkheid op het gebied van fotografie vaak gepaard gaat met hoge kosten. Maar niet in dit geval! Er moeten een aantal zaken geregeld zijn, maar duur hoeft het niet te worden.

Benodigd:

1. Een spiegelreflexcamera.
2. Een smartphone, in mijn voorbeeld een Samsung Galaxy S3.
3. Een app voor op de smartphone. In het geval van een Nikon is dat "DSLR Dashboard". In het geval van een Canon is dat "DSLR Controller". Deze werken ongeveer hetzelfde (check Youtube, hier staan voorbeeldfilmpjes). Kosten van de app: gratis! Verkrijgbaar via de Play Store van Google (dus gecontroleerd).
4. De app vraagt bij de eerste keer opstarten om een andere app, nl. "OpenCV Manager". Deze is benodigd om het geheel werkend te krijgen. Bevindt zich ook in de Play Store, en ook deze is vrij te gebruiken.
5. Er wordt standaard bij de camera een kabel geleverd om foto's naar de PC over te kunnen zetten. Aan de kant van de camera is dat bij mij een mini-USB-kabel, het andere uiteinde is USB. Bij de smartphone wordt een kabel geleverd die aan de kant van de smartphone micro-USB is en aan de andere zijde ook USB. USB kun je niet zomaar op USB aansluiten (allebei "mannetjes"). Nu zijn er in de handel kabels die als adapter werken, bijvoorbeeld van micro-USB naar OTG (zeg maar vrouwtjes-USB), en die moet je hebben. Kosten tussen de 5 en de 10 Euro.

Nu is het allemaal op elkaar aan te sluiten, waarna het er zo uitziet:

En nu is gelijk zichtbaar wat het verschil is met een traditionele afstandbediening: het liveview-beeld is op de smartphone zichtbaar. Het groene vierkantje is het geselecteerde focuspunt en het is mogelijk een ander punt te selecteren waarna de camera daarop zal scherpstellen. En dat door op een schermpje te tikken. De sluiter indrukken gaat op dezelfde manier.

Maar het wordt beter, veel beter. Want bijna alles van de camera is in te stellen via deze app: sluitertijd, diafragma, witbalans, isowaarde, bestandsformaat (JPEG of RAW), focus methode, focusgebied, belichtingscorrectie, flitsinstellingen, enzovoort enzovoort. Tevens is een reeks opnames programmeerbaar, zoals een HDR opname in 5 delen, telkens met 1 stop verschil. Of focus stacking, bijna niet te doen met de hand en hiermee wordt het geautomatiseerd: camera instellen, kopje koffie gaan drinken en als je terug komt is hij klaar.

Vanzelfsprekend kun je op de foto ook bekijken op het schermpje, maar of dat goed overkomt is de vraag. Maar een indicatie is wel fijn. Het is ook mogelijk de foto met GPS-data uit de smartphone te verrijken en daarna via sociale media te delen. Uiteraard kun je de foto's ook gewoon op de camera laten staan.

Geweldig toch? Ik heb er direct wat mee zitten spelen en ik zie absoluut mogelijkheden. En dat bijna gratis. Vanzelfsprekend is er een keerzijde. Omdat er via de liveview mode van de camera gewerkt wordt, staat de spiegel omhooggeklapt, anders zou er geen beeld zijn. Dit houdt de camera echter maar 20 minuten vol, daarna wordt het te warm en houdt hij er mee op. Er komt dan ook een teller in beeld die aftelt naar nul. Persoonlijk vind ik dit niet zo'n punt. Erger is dat als je een foto wilt maken en je drukt de ontspanknop in, dan moet eerst de spiegel naar beneden. Vervolgens omhoog aan het begin van de opname, omlaag aan het eind, en tenslotte weer omhoog om terug te keren in liveview mode. Probeer maar op de camera uit: ga naar Liveview mode en neem een foto. Er volgt een hele serie klik-klak-klik-klak en het duurt vrij lang (seconden). Het is dus niet snel en ook niet stil. Een burst van even 10 opnames achter elkaar gaat niet lukken, helaas. Maar toch zie ik er toegevoegde waarde in, en dat voor bijna nop.

Mocht je heel enthousiast zijn hierover en je hebt Nikon, wacht dan nog even, want het kan nog mooier, maar dat is voor een volgend artikel.

Bedankt en tot de volgende keer.

Robert van Brug