Sony A7R II

Recentelijk heeft Sony de A7R II geïntroduceerd en dat is als een bom ingeslagen in de camerawereld. Voor- en tegenstanders buitelen op diverse internetfora over elkaar heen in een poging elkaar te overtuigen van het eigen gelijk. De voorgangers van dit model, de A7R en A7S brachten niet zoveel beroering teweeg. Toch waren ook dat Full Frame systeemcamera's, dus zonder spiegel.

Sony ILCE-7RM2 = α7R-II

Al in 2012 heb ik een artikel geschreven over de verschillende soorten camera's. Mijn conclusie was dat systeemcamera's weinig voordelen boden, maar korte tijd later moest ik die conclusie al deels herzien. In Juli 2013 schreef ik voor Kieskeurig.nl een review over een Nikon1 camera, met al een positiever beeld, maar ik zou nog steeds niet overstappen. En geen enkele serieuze fotograaf zou dat doen, dit was hooguit leuk voor erbij.

Maar nu niet meer! Deze Sony heeft indrukwekkende specificaties, ik noem een paar opvallende zaken:

• 42 megapixel sensor. 6 Meer dan de Nikon D810. Bovendien de eerste Full Frame sensor met achtergrondverlichting. Dit helpt o.a. de autofocus prestatie.
• 4K video, intern. Geen gepruts meer met externe oplag, gewoon op de geheugenkaart. Wel een grote en snelle geheugenkaart, dat wel.
• Een elektronische zoeker die het beste beeld ooit levert voor dit type. Met Zeiss T*-coating om reflecties tegen te gaan. Sterkste vergroting ooit (0,78*)
• Ingebouwde WiFi/NFC voor weergave op smartphone of TV
• Autofocus met 399 scherpstelpunten met fasedetectie én 25 met contrastdetectie, die over een zeer groot deel van het beeld verspreid liggen. Dit is echt een stap vooruit.
• Een stille opname modus, ideaal voor een aantal vormen van natuurfotografie, maar ook bijvoorbeeld bij bruiloften, begrafenissen, straatfotografie, etc.
• En dat alles zit verpakt in een stevige maar verrassend compacte en lichte behuizing (625 gram incl. batterij. De Nikon D810 met batterij weegt 980 gram).
• Adviesprijs: 3500€ (alleen de body). Hierdoor positioneert Sony doelbewust dit model naast de toppers van Canon en Nikon.

En dat is de verschuiving: systeemcamera's zijn niet meer iets voor erbij, het zijn volwaardige alternatieven. Maar is de camera ook echt zo goed?

De Sony A7RII is volgens een test van het toonaangevende DxO Mark de beste camera van dit moment. Punt. Beter dan de Nikon D810 (die daarmee onttroont wordt). De Canon 5DS/R ligt ver achter in prestatie:

Scores van de Sony A7R II t.o.v. de grootste concurrenten

Voor de volledigheid: Canon 1D-X scoort 82, Nikon D4S scoort 89. En dat zijn de vlaggenschepen van 6000€/stuk.

Ik kan me goed voorstellen dat er een koerswijziging door Canon en Nikon gaat volgen. Voor de consument is dat alleen maar goed; er komt meer aanbod en de fabrikanten dwingen elkaar tot betere producten.

De internetfora stonden vol met argumenten en tegenargumenten n.a.v. dit product. Een paar licht ik er uit, voorzien van mijn mening hierover:

• "Sony is heel beschermend, andere aanbieders van accessoires krijgen nauwelijks de gelegenheid om een passend product te maken." Er lijken nogal wat accessoires te verkrijgen, maar het zal minder zijn dan voor Canon/Nikon. Als Sony serieus doorgaat met investeren in de fotografietak zal dit gat snel kleiner worden.
• "Sony heeft geen serieus aanbod in objectieven." Ik ben er even voor gaan zitten, maar het zijn er veel en het worden er in hoog tempo meer. Deze objectieven zijn over het algemeen van hoge kwaliteit. Het helpt ook dat oude Minolta-objectieven ook gebruikt kunnen worden.
• "Een elektronische zoeker is minder goed dan een optische zoeker." Waar en niet waar. Het zoekerbeeld kan softwarematig makkelijker worden aangepast aan de eigen wensen, maar de helderheid van een optische zoeker van de pro-bodies (Nikon D810/D4S bijvoorbeeld) is nog beter. Ook blijft de zoeker beeld geven tijdens het afdrukken bij een optische zoeker. Persoonlijk ervaar ik dit niet als probleem. Mijn Nikon1 werkt precies hetzelfde.
• "De batterijen gaan een stuk minder lang mee." Helemaal waar. Komt door gebruik van het scherm achterop of de elektronische zoeker. Sony claimt 290 opnames via de zoeker/340 via het scherm. Volgens dezelfde CIPA-norm maakt de Nikon D810 er 1200 op 1 batterij. Het zal afhankelijk zijn van de vorm van fotografie of dit een probleem is. En een extra accu, of een paar, lost het probleem op.

Genoeg meningen van anderen voor nu. City Foto in Eindhoven had Sony ambassadeur Gustav Kiburg uitgenodigd om tekst en uitleg over Sony camera's te komen geven. Dit gaf mij de gelegenheid om dit spul zelf te proberen en wat kritische vragen te stellen. Hier kwam een boel extra informatie uit, zeker omdat ik niet veel over Sony camera's wist:

Adapters voor A-mount objectieven naar E-mount body's
De LA-EA3 (links) en de LA-EA4 (rechts)

• Sony heeft E-mount voor zijn systeemcamera's. Voor de DSLR's (A58/A77/A99 bijvoorbeeld) zijn er A-mount objectieven. Maar deze kunnen wel op de systeemcamera's gebruikt worden, via een adapter LA-EA3 en 4.
• In E-mount zijn er kwalitatief hoogwaardige objectieven verkrijgbaar (zowel de eigen G-lenzen, maar ook Zeiss), maar vaak minder lichtsterk. Er zijn bijvoorbeeld 24-70mm en 70-200mm's in f/4. Dit is bewust gedaan om het gewicht te kunnen drukken. Anders zou een loodzwaar objectief de gewichtsreductie van de systeemcamera teniet doen. Klinkt logisch. Van Zeiss zijn er overigens wel lichtsterke primes, zoals de 35 f/1.4 en de 55 f/1.8.
• Voor de liefhebber van f/2.8 objectieven geldt dat er een A-mount gebruikt kan worden via een adapter. Dit geldt ook voor de Sony 300mm f/2.8, de 70-400mm en de 500mm f/4. Deze objectieven zijn dusdanig groot en zwaar dat het gereduceerde gewicht van de camera er niet toe doet. Voor veel van de objectieven geldt dat ze duurder zijn dan de tegenhangers van Canon en Nikon.
• De adapter LA-EA3 (159€) is benodigd om A-mount objectieven op E-mount body's te kunnen aansluiten. Tenminste, voor zover deze een eigen AF-motor hebben. Alle SAM en SSM-objectieven met A-mount werken hiermee op de A7R II. Dat zijn bijna alle objectieven van wat recentere datum.
• De adapter LA-EA4 (adviesprijs 349€) is voor de oudere objectieven (zogenaamde 'screw-drive lenses'). Deze werkt op zich ook goed, maar heeft een eigen AF-systeem op de eigen halfdoorlatende spiegel. Hierdoor gaat een derde/halve stop licht verloren, maar ook het AF-systeem van de camera en dat is erger. Nu kan er nog maar van de 15 punten van de adapter gebruik gemaakt worden. 
• Via een adapter kunnen alle nieuwere Canon objectieven gewoon gebruikt worden. Hiervoor is een Metabones adapter op de markt (499€). Maar een fotograaf die niet meer tevreden is over Canon maar wel zwaar heeft geïnvesteerd in objectieven heeft er nu een alternatief bij. En er schijnt er ook een voor Nikon te komen. Ook hiervoor geldt: geen nadelen, de objectieven werken dan gewoon zoals het hoort.
• De stille opname modus is stil, heel erg stil. Ik heb mijn oor tegen de behuizing gedrukt en opnames gemaakt, maar er volgt geen 'klik'. Enige dat ik hoorde/voelde was de vibratiereductie die in werking trad. Enige nadeel dat hieraan kleeft is dat er in 12-bits opnames gemaakt worden en niet langer in 14-bits. Dit is minder, maar ik daag eenieder uit om het verschil te zien.
• AF micro adjustment is niet nodig doordat de AF sensoren op de camerasensor zitten.
• De camera zit vol met allerhande slimmigheden, zoals: 
• Zo is er de mogelijkheid om op het scherm te zien welk deel van het beeld scherp is. Handig bij manual focus objectieven of bij macrofotografie. 
• Vibratie reductie zit in de camerabody, niet in het objectief. Dit is een gevanceerd systeem dat over 5 assen bewegingen van de fotograaf compenseert. Voordeel is dat het niet in iedere lens apart ingebouwd hoeft te worden. Uiteindelijk zal dit voordeliger/lichter zijn.
• Er kan gekozen worden welke informatie er in de zoeker getoond moet worden. Voor het scherm achterop kan dit separaat. Ook mogelijk is het bijvoorbeeld om een live histogram te zien.
• Het scherm kan gekanteld worden waardoor over mensen heen fotograferen of laag bij de grond werken makkelijker wordt gemaakt. Geen hoekzoeker meer nodig. De Nikon D750 heeft dit ook en ook hier was ik er al voorstander van.

Er was de mogelijkheid de camera zelf uit te proberen. Met mijn eigen geheugenkaart erin, dus ik kan wat testresultaten laten zien. Gelukkig had ik niet heel veel opnames gemaakt, want wat zijn de bestanden groot! 41MB per RAW (ARW) bestand. Maar het zijn dan ook opnames in een van 7952x5304 pixels. Ik heb me vooral gericht op de ruisprestatie, dus ik heb de ISO flink opgeschroefd. De volgende beelden zijn omgezet vanuit RAW naar JPEG en minimaal bewerkt.

Sony A7R II met FE 55mm f/1.8ZA (Zeiss objectief)
Diafragma-voorkeur, f/1.8, 1/800e seconde, ISO 6400
Hele beeld

ISO6400 is een hoge waarde om te gebruiken, maar dit is het beste toestel in de wereld. En dit zonder moeilijk te doen, gewoon uit de hand, richten en afdrukken. Opname lijkt me zeer bruikbaar van kwaliteit. Er is wel ruis in dit beeld, maar dat wordt pas zichtbaar op een 100% crop:

Sony A7R II met FE 55mm f/1.8ZA (Zeiss objectief)
Diafragma-voorkeur, f/1.8, 1/800e seconde, ISO 6400
100% crop

Er is ruis. Maar niet heel veel. We gaan door:

Sony A7R II met FE 70-200mm f/4 G OSS
Diafragma-voorkeur, f/5, 1/500e seconde, ISO 12800, -2EV
Hele beeld

En weer een heel bruikbaar beeld, ook op 12800 ISO geen problemen.

Sony A7R II met FE 70-200mm f/4 G OSS
Diafragma-voorkeur, f/5, 1/500e seconde, ISO 12800, -2EV
100% crop

Ook hier is ruis zichtbaar, maar het valt mee. En de kleuren kloppen niet meer helemaal. We kunnen echter nog verder:

Sony A7R II met FE 16-35 f/4 ZA OSS
Diafragma-voorkeur, f/5, 1/400e seconde, ISO 25600
Hele beeld

Ook in de sterk verkleinde foto begin ik nu in de schaduwen wat aberraties te zien. En op 100%:

Sony A7R II met FE 16-35 f/4 ZA OSS
Diafragma-voorkeur, f/5, 1/400e seconde, ISO 25600
100% crop

Dit is serieus veel ruis. Maar op 25600 is dat ook niet gek, en bij verkleining van het hele beeld is het nog steeds bruikbaar. En we zijn er nog niet:

Sony A7R II met FE 70-200mm f/4 G OSS
Diafragma-voorkeur, f/5, 1/5000e seconde, ISO 102400
Hele beeld

De maximale instelling is ISO102400. En ook die is na verkleining bruikbaar. Er zijn wel wat zaken zichbaar die niet kloppen, maar dit is toch indrukwekkend. De crop is minder bruikbaar:

Sony A7R II met FE 70-200mm f/4 G OSS
Diafragma-voorkeur, f/5, 1/5000e seconde, ISO 102400, 100% crop

Bedenk dat ik geen enkele vorm van ruisonderdrukking heb gebruikt noch de beelden op andere wijze heb bewerkt, dus dit is een worst case scenario, zeker de 100% crops. Bijkomend voordeel van een dergelijke resolutie is dat als er gecropt wordt er dan nog steeds veel beeldpunten overblijven. 

Conclusie: ik ben onder de indruk. 

Maar gaat men nu massaal over naar Sony? Nee. Om een aantal redenen:

• Fotografen hebben vaak niet een camera met een lens, maar een heel platform. Een aantal body's, lenzen, flitsers, filters, statief, triggers, enzovoort. En dat past allemaal op elkaar. De overstap naar een ander platform is daarom niet eenvoudig en vergt nogal wat. Zeker in financiële zin. Bovendien zijn veel fotografen merkentrouw. Er zijn Nikonians en Canonistas, en beide verlaten niet het veilige vertrouwde. Dan moet het verschil erg groot gaan worden.
• Er kleven nog nadelen aan Sony zoals hierboven al beschreven, maar niet veel meer. 

Maar een consument die nu een nieuwe camera overweegt heeft wel degelijk meer keuze dan een paar jaar geleden en dat is goed nieuws. Het wachten is op het antwoord van de grote 2.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Fotograferen bij hele hoge ISO-waarden

De belichtingsdriehoek (diafragma, sluitertijd en iso) bepaalt in de fotografie hoeveel licht er op de sensor valt.

Diafragma bepaalt de scherptediepte, maar als deze kleiner wordt gekozen wordt de hoeveelheid licht automatisch beperkt. Sluitertijd bepaalt in welke mate beweging zichtbaar of juist bevroren in beeld moet zijn. Een langere sluitertijd is meer licht. Ik heb er al meer over geschreven in dit artikel, hier en hier maar het is dan ook de basis van de fotografie. Meer dan sluitertijd en diafragma is er eigenlijk niet in te stellen, ondanks knoppen voor belichtingscompensatie, scenemodi, en programmastanden (P, S, A en M).

Dit was waar tot het verschijnen van de digitale camera. Plotseling was het mogelijk om het resultaat op een schempje achterop te bekijken en eventueel nog een poging te wagen, maar ook om de lichtgevoeligheid per individuele foto in te stellen middels de ISO waarde.
Een hogere ISO-waarde betekent een hogere lichtgevoeligheid, maar ook meer ruis. De afgelopen paar jaar hebben de camerafabrikanten echter hard gewerkt om deze tekortkoming aan te pakken. De nieuwste generatie camera's genereert veel minder ruis dan die van slechts een paar jaar geleden. En hoe groter de sensor in de camera,  hoe minder ruis.

Tot zover de theorie. Nu de praktijk. Ik beschik anno 2014 over een Full Frame DSLR van de laatste generatie. Die zou goed moeten presteren op het gebied van ruis. En dat is ook zo, dat heb ik namelijk allang getest en zelfs hier al beschreven. Ik heb echter iets achterwege gelaten zo realiseerde ik me gisteren, vandaar deze aanvulling. De test van een jaar geleden gaat over 100%-crops, wat wil zeggen dat er naar een detail van het beeld gekeken wordt. Dat is op zich ook de enige juiste manier om ernaar te kijken, maar niet geheel realistisch. In de praktijk zal er anders met dergelijke foto's omgegaan worden en dan wordt het resultaat heel anders.

ISO400, 100% crop

Deze opname van mijn dochter Eline die in bed een boek leest bij ISO 400 is ruisvrij. Daar had ik geen ultramoderne camera voor nodig.

ISO 3200, 100% crop

ISO 3200 is al een vrij extreme waarde die ik normaal gesproken probeer te vermijden. Toch is er hier dankzij de moderne techniek niet zoveel aan de hand. Ook al houdt een hoge ISO waarde ook een afnemende dynamisch bereik in (minder gradaties tussen wit en zwart) en afnemende kleurweergave (vandaar deze uitsnede: huidtinten luisteren heel nauw) is er hier feitelijk nog niets aan de hand. En dit is zonder enige vorm van ruisonderdrukking in de nabewerking.

ISO 25600 (Hi2), 100% crop, geen ruisonderdrukking

Deze instelling heb ik nog nooit nodig gehad. En als ik naar deze foto kijk ben ik daar blij mee, want het beeld wordt korrelig en vol met ruis.

ISO 25600 (Hi2), 100% crop, wel ruisonderdrukking

En ook als dit beeld in de nabewerking wordt ontruist is het nog zichtbaar. Ruisonderdrukking haalt de scherpe kantjes er wel wat van af, maar daardoor zijn er minder details zichtbaar.

Tot dusverre niets nieuws, bovenstaande had ik al beschreven. Door naar het nieuws:

ISO 25600 (Hi2),  geen crop, verkleind

Nogmaals dezelfde opname, maar nu geen 100% crop maar gewoon de hele foto. Hier heb ik verder geen ingewikkelde bewerkingen op losgelaten, de foto is in Photoshop alleen verkleind. En daar zit de truc: door te verkleinen verdwijnt de ruis uit de opname! En het kan ook makkelijk, want ik heb eigenlijk nooit alle pixels uit de opname nodig. Meestal kijk ik foto's terug op een monitor, en dan is 1920 x 1080 pixels al heel mooi. Dat betekent 2 megapixels, terwijl de camera er 24 levert. Dus er kan een heleboel verkleind en daarmee aan kwaliteit gewonnen worden, zeker in het geval van wat hogere ISO-waarden omdat het licht beperkt beschikbaar was.

TIP: bevat een opname veel ruis dan kan dit opgelost worden door de foto te verkleinen

De meeste foto's worden vandaag de dag met een smartphone gemaakt. En die zijn ook steeds beter van kwaliteit. Maar vaak willen mensen een gezellig moment met vrienden vastleggen. En dat is dan een romantisch diner of iets dergelijks. Of een feestje in een kroeg. Avondje disco. Enzovoort, allemaal situaties met zeer uitdagende lichtomstandigheden. Dit is door Nokia onderkent en die hebben hun Nokia 808 PureView uitgerust met een 42 MP camera. Daarvan blijven er echter maar 8 over uiteindelijk. Omdat Nokia precies doet wat ik hierboven heb beschreven, en het werkt!

Bijkomend nadeel van verkleinen van een opname is dat de foto vaak wat zacht wordt, maar met een extra rondje verscherpen, het zogenaamde naverscherpen, is dat opgelost.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Nikon objectieven

Regelmatig kom ik uitspraken tegen dat apparatuur niet belangrijk is omdat het de fotograaf is die uiteindelijk de foto maakt. Ik snap wat er bedoelt wordt, maar eigenlijk is het flauwekul. Minder goede apparatuur heeft meer beperkingen en een gevorderde fotograaf loopt steeds vaker tegen die beperkingen aan. In dit artikel wil ik ingaan op de objectieven, welke moet je hebben? Bij een systeem van verwisselbare lenzen is het logisch dat je minstens 2 lenzen hebt, maar welke? Dit is sterk afhankelijk van persoonlijke voorkeuren, maar ik kan wel een paar overwegingen meegeven.

Allereerst is het belangrijk om te weten welk type fotograaf je bent. Grofweg zal ik hier drie types onderscheiden, die erg lijken op de niveau-aanduiding van de artikelen op mijn blog:

1. Beginner. Het kiekje is belangrijker dan de kwaliteit. Maakt niet veel foto's, vaak bij dagjes uit en vakanties en verder niet. Geen belangstelling om camera-apparatuur te doorgronden. Moet er niet aan denken lenzen te moeten wisselen.
2. Gevorderde: Deze groep vindt kwaliteit wel degelijk belangrijk, maar heeft er niet alles voor over. Zowel in tijd als in geld maar nog belangrijker in interesse zijn er beperkingen die vaak voorkomen dat iemand een expert wordt.
3. Expert: Weet er alles van, veel ervaring. Hieronder vallen de professionals, maar ook de amateurs die iedere week een hele dag met de camera op pad gaan, met als doel foto's maken. Deze mensen kennen hun apparatuur door en door, de sterke en zwakke punten, welke instellingen werken en wat niet, welke lens in welke situatie fijn werkt, camera-instellingen doen ze zonder er bewust bij na te denken. Deze groep leest vakbladen over fotografie en leest alles op internet over dit onderwerp. Er wordt voortdurend tijd en geld geïnvesteerd om nog een klein beetje beter te worden.

Grofweg kunnen we deze drie niveaus een camera aanmeten:

1. Beginner: compactcamera of camera op de telefoon.
2. Gevorderde: spiegelreflex
3. Expert: full frame spiegelreflex

Hier moet ik nog wel een paar opmerkingen bij maken. De compacte systeemcamera, zoals Nikon 1 en het Micro Four Thirds systeem, hoe zit dat? Naar mijn mening is deze geschikt voor de gevorderde fotograaf. 

Steeds meer mensen maken foto's met de camera van hun telefoon. Niet zo gek want deze is altijd onder handbereik en ze worden steeds beter. Toch is dat in principe meer iets voor de beginner omdat er nauwelijks iets ingesteld kan worden.

En er zijn meer typen fotografen dan de genoemde 3. De 'geek' bijvoorbeeld. Deze is herkenbaar aan een technische opleiding, pennen in de borstzak, onverzorgd uiterlijk en vaak een bril. U kent het type wel. Gezien de interesse in alles met veel knopjes koopt deze mensen vaak een categorie duurder dan eigenlijk gezien de fotografische vaardigheid en interesse logisch is. 

Dan is er nog de 'rijke'. Deze wil van alles het beste, geld is onbelangrijk. Hiervoor heb ik ook een advies: koop een Leica meetzoekercamera, bijvoorbeeld een M9. Voor slechts 6000 Euro heeft u een uitstekende camera van een vooraanstaand merk, niet te groot en met een klassiek uiterlijk.

De beginnende fotograaf koopt een compactcamera als het aan mij ligt. Hierbij moet nog een groot aantal zaken in overweging genomen worden:

• Niveau van de fotograaf: er zijn hele goede, tevens vrij dure, compactcamera's met allerhande geavanceerde functies. Opnemen in RAW bijvoorbeeld. Kies alleen wat je gaat gebruiken of logischerwijs binnenkort gaat gebruiken.
• Budget. Compactcamera's zijn er van minder dan 100 tot rond de 800 euro.
• Optische zoom. 36x zoom klinkt leuk, maar als je alleen foto's van je kinderen maakt is het overbodig.
• Lichtsterkte. Veel compactcamera's zijn niet lichtsterk, als je dit wel nodig hebt houd hier dan rekening mee. 
• Grootte van de sensor. Hoe groter deze sensor, hoe beter de camera in principe. 
• Formaat. Als het formaat stoort en ervoor zorgt dat de camera om die reden niet meegenomen gaat worden, neem dan een kleinere. Past het in de damestas? In de jaszak?
• Hoesje. Vaak is het verstandig er een beschermend hoesje bij te kopen, zeker als de camera in de damestas/binnenzak bewaard gaat worden.
• Extra accu. Voor het geval de eerste leeg raakt. Vaak erg duur.
• Geheugenkaart. Neem voldoende geheugenkaartjes mee, deze kosten niet veel meer.

En vervolgens stappen wij over naar de gevorderde fotograaf. Deze fotograaf heeft een goed idee wat hij/zij wil. Portretfoto's maken, landschappen, vogels, macro, sportfotografie, et cetera. Al deze soorten fotografie vragen om andere apparatuur. In tegenstelling tot de compactcamera begin ik nu bij de objectieven. 

Advies bij aankoop van een spiegelreflex systeem:

Koop eerst de lens/lenzen die nodig zijn en met het geld dat over is een losse body.

Het merendeel van het budget zal in lenzen gaan zitten. Lenzen gaan minimaal 10 jaar mee, een camerabody is na 2-3 jaar verouderd.

Hieronder een aantal populaire objectieven van Nikon. Canon en andere hebben een vergelijkbaar aanbod:

• Veel DSLR's worden standaard met een 18-55 mm kitlens geleverd. Dit is op zich prima, hiermee is er wat flexibiliteit om te zoomen tussen een behoorlijk stuk groothoek en een beetje tele. 
• Vaak worden er bij de populaire DSLR's ook kits aangeboden met bijvoorbeeld nog een extra 55-200 mm zoomlens. Hiermee wordt het bereik aanzienlijk uitgebreid in het telegebied, handig als er bijvoorbeeld foto's in een dierentuin gemaakt gaan worden. Zelf heb ik ervoor gekozen om bij aanschaf van mijn eerste DSLR een 18-200 mm lens te nemen. Dat is duurder dan de twee vorige samen, maar scheelt vaak wisselen. Ga ik een dagje naar de dierentuin, of ga ik met het gezin op pad, dan is dit de lens van mijn keuze: licht en allround.
• Nieuw is de 18-300 mm lens. Mogelijk had ik deze anders gekocht in het begin, hiermee is de flexibiliteit enorm! Maar wel met nadelen: nog groter, duurder en zwaarder. 
• Daarnaast zijn er nog lenzen die er wat tussenin zitten: 18-70 mm, 18-105 mm, 18-135 mm en 55-300. Op het iets andere zoombereik en bijbehorende prijs na zijn deze lenzen niet wezenlijk anders. 
• Alle voornoemde lenzen zijn niet lichtsterk. Indoor sportfoto's, romantische kiekjes bij kaarslicht, opnames bij een ondergaande zon: deze lenzen hebben er grote problemen mee. Natuurlijk kan de ISO waarde omhoog, maar dan is er meer ruis. 
• Het volgende op het verlanglijstje is daarom een erg lichtsterke lens, zoals de 35 mm f/1.8. Hiermee kan niet gezoomd worden, maar op het gebied van kunnen fotograferen in moeilijke lichtomstandigheden is dit onmisbaar. Daarnaast is dit de kleinste en bijna goedkoopste lens die er is. Deze laatste lens is een prime, d.w.z. met een vast brandpunt. 35 mm en dat is het. Zoomen kan alleen door naar voor en achteren te lopen. Tot een aantal jaar geleden deden alle fotografen dat! Zoomlenzen maken lui, beter dichterbij gaan staan dan inzoomen. 
• Bent u gek op bloemetjes en bijtjes, het fotograferen ervan bedoel ik? Hiervoor is een macro lens nodig, zoals de 85 mm macro die Nikon hier biedt. Te duur? Dan is wellicht de 40 mm f/2.8 iets. Deze is veel betaalbaarder, maar dan moet je wel heel dichtbij het onderwerp komen.
• Ook kan het dat u een groothoekfanaat bent, in dat geval is de 10-24 mm lens iets voor u. Dit is een erg duur stuk glas, maar dan krijgt u ook prachtige weidse landschapsfoto's.
• Een nog grotere groothoek nodig? Dan is er alleen nog de 10,5 mm fisheye. Dit levert een rond beeld, maar wel in een beeldhoek van 180 graden. 
• Tenslotte in deze categorie: de 17-55 mm f/2.8. Een kwalitatief hoogwaardig objectief, erg lichtsterk (4* zo lichtsterk als de kitlens!), geeft minder vertekening, snellere autofocus. Feitelijk een professioneel objectief voor het DX-systeem.

Nu krijgen we een tweedeling: alle tot nu toe genoemde lenzen noemt Nikon DX, ze zijn ongeschikt voor Full Frame camera's zoals de D3(s/x), D4, D600, D610, D700, D800(e) en sinds kort de Df. Ze leveren een plaatje aan de sensor dat niet groot genoeg is voor de grotere sensor van het FX-systeem van Nikon. Maar, en dat is erg belangrijk, andersom werkt wel! Een FX lens op een DX camera gaat prima. En omdat FX-lenzen vaak optisch van hogere kwaliteit zijn loont dat de moeite.

DX camera's zijn er rond de 400-1000 Euro, FX camera's vanaf 1500 euro. De bijbehorende lenzen zijn een stuk duurder, maar dat levert wel een hoogwaardig objectief met nagenoeg geen vertekening, dat beter bestand is tegen vuil en vocht van buiten, degelijk gebouwd, groot, zwaar en prijzig. Eigenlijk hoef ik geen advies te geven in deze categorie, mensen met een dergelijk systeem weten het zelf wel. Maar voor de geïnteresseerde, toch een paar overwegingen:

1. De 28-300 mm lens is het werkbeest in de FX-serie. Hiermee wordt een mooi bereik gehaald. Dit is een behoorlijk zwaar ding om een hele dag mee rond te lopen, maar er kan wel bijna alles mee vastgelegd worden. FX tegenhanger van de 18-200 mm DX. De vertekening van deze lens is heftig, maar gelukkig kan dit in de nabewerking goed hersteld worden.
2. Een 50 mm f/1.8 is het lichtsterke objectief. Licht van gewicht en niet duur (iets boven de 100 euro). Dit is de FX tegenhanger van de 35 mm f/1.8 DX. Maar ik raad toch aan om voor 300 euro de 50 mm f/1.4 aan te schaffen. Deze is optisch beter en nog lichtsterker.
3. Er bestaat ook nog een 70-300 mm lens. Dit is de meest betaalbare telezoomlens. Zelf heb ik ruim een jaar bijna alle vogelfoto's hiermee geschoten. Aanrader!
4. De 18-35 en 24-120 zijn beide behoorlijk goede lenzen voor het FX systeem. Nadeel van deze objectieven is dat ze niet erg lichtsterk zijn. De 24-120 heeft wel beeldstabilisatie, de 18-35 niet. Maar voor wie echt met een Full Frame camera rondloopt raad ik toch lichtsterkere alternatieven aan. Deze zijn weliswaar weer fors duurder, maar ook beter.
5. 14-24 mm f/2.8. Lichtsterke ultragroothoek zoomlens.
6. 24-70 mm f/2.8. Lichtsterke standaardlens.
7. 70-200 mm f/2.8. Lichtsterke telelens. Samen met de vorige twee wordt dit de heilige drie-eenheid van Nikon genoemd. Per stuk kosten deze tussen de 1400 en 1800 euro....
8. Er is sinds enige tijd een 70-200 f/4. Deze kost 400 euro minder, heeft geen statiefgondel (kost 100 euro extra), maar het belangrijkste: hij weegt maar de helft. Veel fijner om mee te nemen, optisch fantastisch en de VR is nog beter dan van zijn grote broer.
9. Alternatief voor de 14-24 mm zijn er twee: de 16-35 f/4 die iets minder lichtsterk is, wél VR heeft, maar de helft kost, veel lichter is en ook nog met filters gebruikt kan worden. Daarnaast is er de 17-35 f/2.8 die wat professioneler is en daardoor duurder, zwaarder maar ook lichtsterker. Deze heeft geen VR maar kan wel ook met filters gebruikt worden. 
10. De 85 mm f/1.8. Voor net dat beetje meer bereik dan de 50 mm en nog even lichtsterk. En betaalbaar ook nog. De f/1.4 variant hiervan is superieur, maar veel te duur. Fantastische lens voor portretfotografie, hoewel de f/1.4 toch nog net iets beter is.
11. De 80-400 lens dan? Deze lens (2300 Euro) heeft een waanzinnig zoombereik. Deze lens is onlangs vernieuwd (de oude versie was niet goed) en beschikt nu over zeer scherpe beelden en een fijne AF. Wel is hij groot en zwaar en er ontbreekt de mogelijkheid groothoekopnamen te maken. De 28-300 is dan geschikter. Maar op safari bijvoorbeeld is dit fijne allround, geschikt voor vogels en olifanten. Een alternatief voor deze lens is de 70-200, ze overlappen elkaar teveel om ze allebei te kopen. En als de prijs wat aan de hoge kant is, schaf dan de 70-300 aan: die is net zo lichtsterk, heeft ook VR en is veel lichter, kleiner en voordeliger.
12. Doorsparen voor deze, de enorme 200-400 f/4? Dit dure stuk gereedschap (5500 euro) is superieur in het lange telegebied. Wel moet je jezelf afvragen of je hier wel veel wilt zoomen. Verreweg de meeste mensen die grote telelenzen gebruiken hebben een vaste brandpunt lens, waaronder sportfotografen en vogelfotografen.
13. De professionele prime telelenzen: de 300 mm f/2.8, 400 mm f/2.8, 500 mm f/4 en 600 mm f/4. En sinds kort de 800 mm f/5.6. Allemaal fantastisch van kwaliteit, loeizwaar en peperduur. Tussen 5 en 18 duizend (!) euro. De f/2.8 lenzen kunnen ook nog prima met een 2x teleconverter gebruikt worden. Een 1.4 teleconverter werkt op alle lenzen. De 800 mm wordt geleverd met een 1,25x teleconverter, wat het een 1000 mm f/7.1 lens maakt. Tip: er zit niet zo heel veel verschil tussen de supertelelenzen. 400, 500 of 600 mm maakt niet echt veel uit. Kijk ook naar aanschafprijs (kan een paar duizend euro schelen), gewicht (scheelt snel een kilo) en grootte (sommige lenzen komen in de handbagage niet of moeilijker door de douane).
14. Voor rond de 1200 euro is er een prime telelens te koop die zeer de moeite waard is, namelijk de 300 f/4. Toegegeven, niet zo lichtsterk, maar ook veel lichter, kleiner en minder kostbaar. Wel een klasse objectief én kan met een 1.4 x teleconverter gebruikt worden. Aanrader!
15. De telelenzen zijn natuurlijk specialistisch, maar zo zijn er nog een paar. Voor FX zijn speciale groothoeklenzen verkrijgbaar. De 20 mm f/2.8D bijvoorbeeld is prima van kwaliteit, licht, klein en redelijk betaalbaar.
16. Macrolenzen zijn er ook een aantal voor Full Frame. Een 60 mm f/2.8, een 105 mm f/2.8 en een 200 mm f/4-variant. De 60 mm is geschikt voor extreem dichtbij fotografie. Ideaal voor het vastleggen van kleine voorwerpen (munten, postzegels) vanaf statief. De 200 uiteraard juist voor wat verder weg  zodat er in de vrije natuur een veel grotere kans is dat de vlinder of libelle niet wegvliegt. Maar de 105 mm kan dit ook en deze biedt ook nog vibratiereductie waardoor dit voor mij een ideaal macro-objectief is. 
17. Nog specialistischer zijn de Tilt en Shift lenzen. Deze zijn voornamelijk voor architectuurfotografie omdat zij de perspectivische beeldvertekening effectief corrigeren. Ooit een foto van een hoog gebouw gezien? Dat lijkt altijd achterover te vallen. Deze lenzen corrigeren dat effect. Hier bestaan drie uitvoeringen van, nl. de 25, de 45 en de 85 mm. Allemaal rond de 1500 euro. Afhankelijk van de afstand tot het onderwerp moet de juiste brandpuntsafstand gekozen worden. De 24 mm lijkt mij de meest logische keuze, hoewel dit de minst lichtsterke en toch de duurste van de drie is.
18. Ook in FX is er een Fisheye objectief, nl. de 16 mm f/2.8. Net als de DX-versie levert ook deze een rond beeld met een beeldhoek van 180 graden.
19. Tenslotte nog de 135 mm f/2 DC en de 105 mm f/2 DC. Dit zijn speciale primelenzen, erg lichtsterk (f/2) en het DC staat voor Defocus Control. Hiermee kan de onscherpte van de achtergrond ingesteld worden, oftewel: hoe ziet de bokeh eruit? Dit is specialistisch spul, maar als je ermee weet om te gaan zijn dit de ultieme portretlenzen.

Welke uit deze lawine van lenzen voor jou het meest relevant zijn weet ik niet. Maar hier moet voor ieder wat wils bijzitten, toch? Toch nog een paar additionele adviezen:

• Kijk ook eens naar lenzen van Sigma en Tamron. Deze fabrikanten van goede lenzen bieden vaak alternatieven voor de dure merklenzen. 
• Niet het hele bereik van 10.5 tot 800 mm hoeft afgedekt te worden. Het is veel beter om een paar kwalitatief goede, lichtsterke lenzen te hebben en de rest van het bereik met de benen af te dekken.
• Denk ook aan teleconverters. Met een 1.4x (voor f/4 en groter) en een 2x teleconverter (voor f/2.8 en groter) wordt de flexibiliteit enorm vergroot. Er bestaat ook nog een 1.7x TC die er tussenin zit. Advies: schaf alleen nog lenzen aan die hiermee samen gebruikt kunnen worden.
• En wat ik hier beschreven heb is het huidige aanbod objectieven van Nikon. Nikon maakt als vele decennia lenzen (oorspronkelijk ook voor Canon), en sommige van de oude beestjes zijn voor een fractie van de prijs van de nieuwe verkrijgbaar en ze werken perfect. Alleen de laatste technologie (zoals vibratie reductie en nano chrystal coating) ontbreekt, maar laat dat je niet tegenhouden. Bijna altijd betekent dit op de tweedehands markt kopen, dus zorg dat je goed kunt beoordelen of het allemaal nog goed werkt of neem iemand mee die dat wel kan. Probeer het altijd uit en beding eventueel een recht op retour.
• Overstappen naar Full Frame? Kostbare zaak met veel DX-lenzen in de cameratas. Als het op de planning staat om de overstap ooit te maken, koop dan FX lenzen. Ben je dit zeker niet van plan, koop dan de veel lichtere/handzamere/voordeligere DX lenzen. . 

En dan hier nog een tabel met aanraders:

Soort lens	Cropfactor (DX) lens	Full Frame (FX) lens
Handige ultrazoom	18-200 mm f/3.5-5.6 ED VR II 18-300 mm f/3.5-5.6 ED VR	28-300 mm f/3.5-5.6 ED VR
Groothoek Prime		20 mm f/2.8D
Lichtsterke standaardlens	35 mm f/1.8G	50 mm f/1.4G
Portretlens	-	85 mm f/1.8
Betaalbare Telezoom	55-300 mm  f/4.5-5.6 ED VR	70-300 mm f/4.5-5.6 G IF ED VR
Hoogwaardige Ultratelezoom	-	200-400 mm f/4 VR
Hoogwaardige groothoekzoom	10-24 mm f/3.5-4.5G	14-24 mm f/2.8 16-35 mm f/4 VR
Hoogwaardige standaardzoom	17-55 mm f/2.8	24-70 mm f/2.8
Hoogwaardige telezoom	-	70-200 mm f/2.8 VR II 70-200 mm f/4 80-400 mm f/4,5-5,6
Macro	85 mm Micro	105 mm Micro f/2.8 VR
Fisheye	10.5 mm	16 mm f/2.8
Hoogwaardige prime telelens	-	300 mm f/2.8 400 mm f/2.8  500 mm f/4  600 mm f/4  800 mm f/5.6
Goede prime telelens	-	300 mm f/4
Tilt & Shift (PC)	-	24 mm PC-E f/3.5D ED
Defocus Control	-	135 mm DC f/2

Ik kan onmogelijk aanraden wat voor iedereen de juiste lenzen zijn, maar ik heb geprobeerd hiermee toch wat inzicht te geven. De uiteindelijke keuze zal voor iedereen weer anders zijn. Welke lenzen het beste bij je passen is persoonlijk, maar ik kan er toch wel iets over zeggen. Dat bewaar ik echter voor een nieuw blog.

Update oktober 2015.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Macro 6: Macrofotografie met teleconverter

Het is weer macrotijd! De warmste maanden van het jaar kenmerken zich door een explosie aan kleur door bloemen en insecten. Bovendien laten veel vogels het in deze tijd een beetje afweten lijkt het wel. Het is vaak erg warm met hard zonlicht en dan is het lastig een mooie foto te maken. Natuurlijk is het een mogelijkheid om dan bij het eerste (zachte) zonlicht van de dag te gaan fotograferen maar dat is wel heel vroeg in dit jaargetijde. Dus grijpen veel vogelfotografen in Juli en Augustus naar de macrolens. Lekker licht, voor de verandering.

Hoe ging het ook al weer? Sinds vorig jaar heb ik zelf een macrolens en ik heb er al een aantal artikelen aan gewijd. Ik heb eerst besproken wat macrofotografie eigenlijk is, vervolgens de problemen die in deze tak van fotografie ontstaan door de zeer beperkte scherptediepte, gevolgd door het inzicht dat een flitser wellicht een goed idee is om wat licht in de duisternis te brengen. Tenslotte heb ik het afgerond door over de buitenstudio te schrijven: gebruik alle mogelijke hulpmiddelen die beschikbaar zijn. En toen ging voor een paar maanden de macrolens weer de kast in, het seizoen zat erop.

Niet dus, want ik heb de lens ook nog gebruikt bij mijn opdracht portretfotografie in de fotostudio. Geen betere lens dan een macrolens. Het kwaliteitsverschil met een zoomlens is aanzienlijk.

Vorige week kreeg ik het op mijn heupen en wilde ik er wel weer eens op uit met de macrolens. Via Facebook had ik de tip gekregen dat Natuurtuin 't Loo in Bergeijk een aantrekkelijke fotolocatie is en nog redelijk dichtbij huis ook.

Op voorhand had ik wel een klein dilemma: sinds vorig jaar is er nog iets gewijzigd: ik ben overgestapt op Full Frame. Dat betekent dat als het mij lukt om een beeldvullende opname van een insect te maken, dat de scherptediepte nog veel beperkter is dan op een crop camera. Of ik moet meer afstand houden en achteraf wat meer croppen, maar daarvoor koop je geen full frame body. En er was nóg een uitdaging: waar op een crop camera de lens zich als een 157 mm gedraagt, is het op full frame ook echt 105 mm. En dat is voor bloemen en dergelijke prima, maar beestjes konden wel eens afgeschrikt worden als die lens nu nog dichterbij komt dan vorig jaar.

Gelukkig is voor beide problemen één oplossing: een teleconverter. Door mijn 2x teleconverter ertussen te zetten verandert het in een 210 mm lens, met een bruikbaar grootste diafragma van f/8, maar dat is het mooie: bij macrofotografie worden hele kleine diafragma's toegepast. F/16 of nog kleiner, dus geen probleem.

Koninginnepage

De Koninginnepage was de absolute hoofdprijs. Een stuk groter dan de andere aanwezige vlinder en vliegt ook statiger, majestueus zou ik bijna zeggen.

Icarusblauwtje

De Blauwtjes zijn juist hele kleine vlinders, maar zeker niet minder mooi. Met vleugels open zijn ze helemaal blauw (...), maar met gesloten vleugels zijn ze zeker net zo mooi.

Geaderd Witje

De Witjes zijn er in alle soorten en maten, maar het Geaderd Witje is net wat minder saai in uiterlijk. Bovenstaande foto is bijgelicht met een ringflitser. Ik heb het in de praktijk kunnen proberen en een ringflitser heeft een aantal voordelen:

1. Meer licht terwijl met hele kleine diafragma's gewerkt wordt. Hierdoor blijft de sluitertijd handelbaar.
2. Kleuren komen beter over.
3. Lelijke schaduwen worden ingevuld: het onderwerp wordt zeer gelijkmatig belicht. Dit punt geldt specifiek voor ringflitsers.

Nog een Icarusblauwtje

Ook bij macrofotografie gelden de normale regels voor wat een mooie foto maakt. Hier is het contrast tussen het blauw van de vlinder en het geel van de bloem heel sterk.

Witje

En bij deze opname had ik de teleconverter verwijderd. Ik vond de bloem namelijk erg mooi en wilde zowel de bloem als de vlinder er helemaal op hebben staan. En dus is dit, ondanks dat het een saaie vlindersoort is, wat mij betreft een prima macrofoto.

Ik ben weer een stapje verder dan vorig jaar: ik let meer op de achtergrond en de compositie, ik jaag niet meer achter alles wat fladdert aan, ik heb een teleconverter toegevoegd wat goed voldoet en ik richt me voornamelijk op vlinders. Focusseren helpt!

Maar natuurlijk, als er een keer iets dichtbij gaat zitten wat geen vlinder is, dan wil ik best afdrukken:

Zweefvlieg

Ik heb ervan genoten om deze plaatjes te schieten, hopelijk wat het leuk om ernaar te kijken.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

D600 of D7100?

Ik had een leuke discussie laatst met Remco van Dalen over wat nu een beter optie is: de recent verschenen Nikon D600 of de deze week aangekondigde D7100. Zowel op het gebied van specificaties als qua design zijn deze twee camera's sterk verwant. Ik denk dat beide camera's prima zijn, beide bestemd voor de semi-professional/enthousiaste amateur. Toch zitten er een paar verschillen tussen de beide camera's die de doorslag kunnen geven bij het bepalen van een keuze:

1. De D600 is een Full Frame camera. Dit betekent een grotere sensor (2x zo groot), waardoor het dynamisch bereik en de ruisprestaties significant beter zijn. De keuze voor Full Frame betekent dat ook de gebruikte lenzen van hogere kwaliteit zijn, maar ook zwaarder, groter en duurder. Ben je in het bezit van een prima verzameling crop-lenzen, dan wordt de overstap erg duur. Heb je full frame lenzen, dan kun je deze nu ook optimaal gaan benutten.
2. De D7100 is een crop camera. Dit heeft ook voordelen! Een crop camera gebruikt een kleiner deel van het beeld, maar dat is wel het beste deel. De randen waar doorgaans problemen met vignettering ontstaan worden niet gebruikt. Ook is het mogelijk om crop-lenzen te gebruiken die kleiner, lichter en goedkoper zijn dan de full frame varianten. Hiervoor wordt over het algemeen wel een concessie op het gebied van kwaliteit voor gedaan.
3. De belangrijkste afweging zit in de toepassing, waarvoor gaat de camera gebruikt worden? Als dit uitsluitend vogelfotografie is, dan is de D7100 wellicht de meest voor de hand liggende keuze. Immers: hetzelfde aantal beeldpunten (24 megapixel) zit op de helft van het sensoroppervlak, dus deze camera zal meer detail geven dan de D600. Voor zo goed als alle andere vormen van fotografie is de D600 de betere, maar duurdere keuze.
4. Specifiek voor de D7100 is het ontbreken van een Anti Alias filter. Alleen de veel duurdere D800E heeft dit ook niet. In theorie kunnen hierdoor scherpere opnamen gemaakt worden. In de praktijk zal het weinig uitmaken, maar het kan ook geen kwaad.
5. Tenslotte: 400 a 500 Euro prijsverschil.

Verder zie ik geen grote verschillen tussen de beide toestellen.

Meer leesvoer over Full Frame t.o.v. crop camera's hier, hier en hier.

Tenslotte: Nikon heeft aangegeven dat de D7100 de opvolger is van de D7000, maar ook dat er geen D400 komt als opvolger voor de D300/D300s. De D7100 moet de honneurs gaan waarnemen.  In April 2012, 10 maanden geleden, heb ik hier al beschreven wat wat mij betreft de wensen voor een nieuwe high-end crop camera zouden zijn. Voldoet de D7100 aan mijn wensenlijstje van toen?

• crop camera: check.
• 24 megapixel: check
• bij ISO 800 geen zichtbare ruis: dit zit hoogstwaarschijnlijk wel goed, het wachten is op de eerste test.
• aantal AF-sensoren 51: check
• tot f/8 werkzame AF: check
• snelheid 10 fps: helaas, de D7100 blijft bij 6 steken (7 in de vreemde 1.3x crop mode)
• U1 en U2 presets: check
• Groter buffergeheugen: helaas, dit punt blijft lastig, bij alle merken.
• GPS ingebouwd: ook deze feature zit er niet in.
• Afstandbediening. Zit niet ingebouwd in de camera zoals ik hoopte, maar Nikon introduceert wel een nieuwe high end controller. Die kost echter 500 euro en eigenlijk zijn er 2 nodig. Gemiste kans.
• Goede bouwkwaliteit: het is een consumententoestel, dus niet met de degelijkheid van een tank uitgerust, maar slecht is het ook niet. 
• AF-ON knop op de achterzijde: deze ontbreekt, net als op de D600. Maar de AF-L/AE-L knop is in te stellen als AF-ON knop, dus geen probleem.
• AF micro adjustment: check
• Sluiter tot 200.000 clicks gegarandeerd. Helaas, 150.000 is het maximum, gelijk aan de D600.
• Kortste sluitertijd 1/8000e seconde: check. De D600 gaat niet verder dan 1/4000e seconde.
• Pop-up flitser: check.
• 1000 euro. Hmmm, dat haalt Nikon niet, maar over een paar maanden zat het wel lukken om hiervoor een dergelijk toestel aan te schaffen.

Terugkijkend ben ik zeer positief verrast in hoeverre Nikon aan mijn wensen tegemoet is gekomen, slechts op een paar punten wordt er niet aan voldaan. En alle zaken die ik destijds noemde die er van mij niet in hoefde te zitten zitten er natuurlijk toch in. Tja, zo gaan die dingen.

Succes bij het maken van een afweging en bedankt voor het lezen.

Robert van Brug

Scherptedieptetest Full Frame versus Crop Camera

In tijdschriften over fotografie (Zoom, Focus, DigifotoPro) is de laatste tijd veel aandacht geweest voor Full Frame camera's. Logisch, want met de komst van de Nikon D600 en de Canon 6D is dit type camera nog nooit zo bereikbaar geweest.
In besprekingen over de voor- en nadelen van Full Frame ten opzichte van Crop Camera's (eigenlijk: camera's met een crop factor >1) wordt vaak de beperktere scherptediepte van een Full Frame camera genoemd. Ideaal voor creatieve doeleinden, lastiger met bijvoorbeeld macrofotografie.

Maar klopt dat wel, is de scherptediepte wel kleiner? Tijd voor een testje!

Opzet: dezelfde lens (105 mm macro) op gelijke afstand van het onderwerp (rolmaat) houden, met 2 camera's (Nikon D600 en D300s) opnames maken bij gelijke instellingen (f/8, iso 200, diafragmavoorkeuze programma) en dan vergelijken. Zie hier het resultaat:

Scherptediepte op Crop Camera en op Full Frame

Ik heb in beide gevallen alleen het middelste scherpstelpunt gebruikt en scherpgesteld op de '20'. Tussen 19 en 21 is het scherp, daarbuiten wordt het onscherp. Maar dat is wel in beide gevallen zo! De scherptediepte is niet afhankelijk van de grootte van de sensor!

Hoe kan dat? Zelfs op gespecialiseerde websites zoals www.dofmaster.com scheelt het wel degelijk als er een camera met of zonder full frame sensor gekozen wordt. En al die vakbladen zijn toch ook niet gek? Ja en nee.

Bovenstaande foto's zijn echt, het is geen trucage. Zoals zichtbaar is, is de linkerhelft een stuk kleiner dan de rechterhelft. Dit scheelt precies de crop factor. Een Full Frame camera levert een grotere kijkhoek, waardoor er meer in beeld staat (op de foto hierboven 16/17 cm en 23/24 cm op de rolmaat), maar het scherptedieptegebied is precies gelijk als:

1. dezelfde lens
2. dezelfde onderwerpsafstand en 
3. dezelfde instellingen 

gekozen worden. Waar komt die ophef/verwarring dan vandaan?

Het vergelijk gaat mank als 1 van deze zaken veranderd wordt. Meestal zal een fotograaf proberen de kijkhoek gelijk proberen te krijgen, om daarmee een gelijke compositie te maken in beide gevallen. Dan moet er bij een Full Frame camera een kleinere afstand tot het onderwerp gehanteerd worden. Het resultaat ziet er als volgt uit:

Vergelijk Crop Camera met Full Frame
bij gelijke kijkhoek (=ongelijke afstand!)

Dan is de scherptediepte wél anders. Maar dit vergelijk is niet eerlijk, de hier gefotografeerde rolmaat maakt duidelijk dat dit meten met 2 maten is.

(Het witte randje onder de linkerhelft wordt veroorzaakt doordat de beide sensoren niet exact dezelfde beeldverhouding hebben. Geen van beide is perfect 3:2. De D300s heeft 16 beeldlijnen teveel, de D600 mist er 8. Dit heeft ongetwijfeld zijn oorsprong in de fabricagemethode).

En dan zijn er de compactcamera's, soms met cropfactor 6 of nog meer. Een van de genoemde voordelen is dat de daarmee gemaakte opnamen van voor tot achter scherp zijn, met als nadeel dat er niet creatief met de onscherpte gewerkt kan worden.
Het klopt dat bijna altijd alles scherp is met zo'n kleine beeldsensor. De uitsnede die gemaakt wordt is zo klein dat alleen het scherptedieptegebied vastgelegd wordt. In het voorbeeld hierboven alleen (een gedeelte van) de 20-cm markering.

Conclusie

Het scherptedieptegebied is onafhankelijk van het formaat van de beeldsensor, als onderwerpsafstand, focale lengte en instellingen gelijk zijn.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Teleconverter Stacking

In een vorig artikel heb ik al uitgelegd dat ik mijn twee teleconverters van Nikon tegelijk wilde kunnen gebruiken. De modificatie die daarvoor nodig is lijkt gelukt, nu is het tijd voor de resultaten.

Graag had ik ergens in de natuur een test uitgevoerd, maar de omstandigheden zijn dusdanig verre van ideaal (wisselend licht, veel regen, harde wind) dat ik binnen ben gebleven. Een groot voordeel is dat bij alle opnamen de omstandigheden nu exact gelijk waren. Het onderwerp van deze test is een luciferdoosje.

Testopstelling

Nikon D600 + 300 mm f/2.8 @ f/8. Ongecropt.

Testopzet

Dit is er getest:

• Twee camera body's: een Nikon D300s (1.5x Crop/DX) en een Nikon D600 (Full Frame/FX)
• Twee teleconverters: een 1.4x en een 2x

En dat in alle mogelijke combinaties (6 stuks) op diverse diafragma's.
Alle opnamen op ISO 400 vanaf statief met afstandbediening of zelfontspanner.
In de nabewerking alle opnamen gelijk bewerkt. Klein beetje verscherping toegepast, geen ruisonderdrukking gebruikt, uitsnede gemaakt naar 100%.

Op voorhand ben ik naar een aantal dingen nieuwsgierig:

• Vergelijk Crop Camera (D300s) en Full Frame Camera gecropt (D600). 
• Met een 1.4x teleconverter moet de Full Frame camera een vergelijkbare beeldhoek geven als de Crop Camera zonder. Maar hoe zit het dan met de scherpte?
• Scherpte met 2 teleconverters
• Scherpte verschil tussen de verschillende teleconverters onderling

We gaan het zien.

Resultaten

D300s/Crop Camera/DX

Nikon D300s + 300 mm f/2.8 @ f/2.8 (geen teleconverter) 
efl = 450 mm

efl = effectieve focale lengte (omgerekend naar 35mm-formaat)

Nikon D300s + 300 mm f/2.8 @ f/4 + 1.4x TC efl = 630 mm

De 1.4x teleconverter levert een verlies van 1 stop op, d.w.z. van f/2.8 naar f/4.
Met teleconverter zal een lens scherper zijn als er iets gediafragmeerd wordt, met een 1.4x is dat 1/3e stop (van f/4 naar f/4.5). Dat is hier niet gebeurd. Ik zag geen verschil tussen f/4 en f/5.6.

Nikon D300s + 300 mm f/2.8 @ f/9 + 2x TC
efl = 900 mm

Met de 2x teleconverter is het lichtverlies 2 stops, van f/2.8 naar f/5.6. Voor optimale scherpte dient er nog een stop gediafragmeerd te worden, naar f/8. Ik was hier doorgeschoten naar f/9 maar dat zag ik pas na afloop.

Nikon D300s + 300 mm f/2.8 @ f/11 + 1.4x + 2x TC 
efl = 1260 mm

Daar is ie dan: de combinatie met 2 teleconverters. Op f/11. Ik heb de opname ook op f/13 zonder dat dat in scherpte veel verschil uitmaakt. Uitgaande van f/2.8 + 2 stops verlies (voor de 2x TC) en nog 1 stop verlies (voor de 1.4x) en 1 stop diafragmeren maakt f/11. Het extra detail is prettig, maar de scherpte is twijfelachtig. Een nog kleiner diafragma leverde geen extra scherpte op (ik heb tot f/22 geprobeerd). 

D600/Full Frame/FX 

De Nikon D600 is een Full Frame camera waardoor de totale focale lengte een factor 1.5x (de crop factor) minder is dan bij de D300s. Daar staat echter tegenover dat de sensor 2 keer zoveel pixels telt, waardoor het vergelijk op 100% eerlijk is. 

Nikon D600 + 300 mm f/2.8 @ f/2.8 (geen teleconverter)
 efl = 300 mm

Nikon D600 + 300 mm f/2.8 @ f/5.6 1.4x TC
 efl = 420 mm

Deze combinatie zou op f/4 scherp moeten zijn, maar de foto is niet goed gelukt. 

Nikon D600 + 300 mm f/2.8 @ f/8 2x TC
 efl = 600 mm

Nikon D600 + 300 mm f/2.8 @ f/13 1.4x + 2x TC
 efl = 840 mm

De opname zou scherp geweest kunnen zijn bij f/11, maar ook die foto is niet goed gelukt. Op f/13 wel. En deze opname lijkt iets scherper dan de opname op de D300s.

Conclusie

Teleconverter stacking kán wel, maar de resultaten zijn niet best. Zelfs vanaf statief, met afstandbediening in een rustige huiskamer, had ik een aantal pogingen nodig om een redelijk resultaat te krijgen. Een betere oplossing is om 1 teleconverter te gebruiken en meer te croppen. 

De beste oplossing blijft dichter bij het onderwerp komen! 

Tenslotte kan ik nog melden dat de AF bleef werken als ik 2 teleconverters gebruikte, maar bij de D300s alleen in het middelste scherpstelpunt. Ook was er flink wat neiging tot hunten. De D600 deed dit een stuk beter, maar dat AF-systeem is dan ook een stop gevoeliger.

De EXIF-data kwam niet meer goed door. De achterste TC (de 1.4x) werd niet meer meegenomen in de data.

Bedankt voor het lezen!

Robert van Brug