vrijdag 31 augustus 2012

Macro 2: Scherptediepte

Niveau: gevorderde

Zoals beloofd in het eerste artikel in de serie over macrofotografie, gaat dit tweede artikel over scherptediepte. Scherptediepte op zich, voor diegenen die het niets zegt, heb ik in dit artikel al een keer behandeld.

Kort samengevat:
Scherptediepte is de afstand waar de camera/lens een scherpe opname maakt.

Er gelden twee principes:




  • Hoe groter het diafragma, hoe kleiner het scherptedieptegebied.
  • Hoe kleiner de afstand tot het onderwerp, hoe kleiner het scherptedieptegebied.


  • Er zijn natuurkundige formules om het te berekenen, maar die zal ik jullie besparen. Kijk in plaats daarvan op www.dofmaster.com.

    Maar terug naar de principes. Een goede lens is niet alleen optisch van grote klasse, maar ook bijna altijd heel lichtsterk. Het kenmerk van macrofotografie is dat het op geringe afstand plaatsvindt. Deze twee factoren versterken elkaar en het resultaat is dan ook een zeer beperkte scherptediepte.
    Voorbeeld? Mijn gloednieuwe aanwinst is een Nikon 105 mm Micro-Nikkor f/2.8 objectief.
    De minimale scherpstelafstand is 31 cm, dichterbij krijg ik een onderwerp niet scherp in beeld. Als ik bereken wat op deze afstand het scherptedieptegebied is, met het maximale diafragma van f/2.8, dan is de uitkomst 0.7 millimeter! Dat betekent van 30,965 tot 31,035 centimeter. Probeer dan maar eens uit de hand een bewegend insect scherp te krijgen. Dat is bijna onmogelijk. Daar komt nog bij dat de meeste onderwerpen groter zijn dan 1 millimeter, zelfs in de macrowereld. Wat weer betekent dat het insect dat je wilt vastleggen maar gedeeltelijk scherp wordt, met als risico dat niet het juiste deel scherp wordt.
    f/11, 1/250e sec., afstand 40 centimeter. 
    Genomen vanuit de hand, in de achtertuin. 
    Een gewone vlieg die op mijn plantenbak zit.
    Het scherptedieptegebied bij deze opname bedroeg slechts 5 mm. En een deel van het scherptedieptegebied bevindt zich voor het onderwerp, dus vanaf de voorkant van de vlieg naar achteren is er ongeveer 2.5 mm scherp. Zo'n vlieg is een stuk groter dus het wordt niet helemaal scherp. Maar is dat erg? Of is het esthetisch juist wel lekker om zo'n kleine scherptediepte te hebben? Dat de vleugels in deze opname lekker vaag weglopen? Een kwestie van smaak, maar ik vind het wel mooi.

    En hier was het diafragma al naar f/11 geknepen. F/11! Ik gebruik dat bij andere vormen van fotografie bijna nooit. Dat betekent dat er ten opzichte van de maximale opening bij f/2.8 nog maar een fractie van het licht doorgelaten wordt, 4 hele stops minder, nog slechts 6% van het beschikbare licht.
    Bij f/16 is de scherptediepte 7 mm.
    Bij f/22 is het dan eindelijk 1 cm. Maar is dat nog een realistische/werkbare waarde?

    De uitdaging is duidelijk: de macrofotograaf wil een zo klein mogelijk diafragma (groot f-getal) om een  werkbare scherptediepte te krijgen. Aan de andere kant wordt de hoeveelheid beschikbaar licht op deze manier zo beperkt dat er een langere sluitertijd nodig is.
    ISO verhogen dan? Nee, zo laag mogelijk houden juist. Het gaat bij macrofotografie juist om uitvergrotingen van de werkelijkheid en dan is ruis erg zichtbaar.

    Maar er zijn oplossingen!
    1. Gebruik een statief. Dit ligt voor de hand. Als de sluitertijden zo lang worden dat het onmogelijk wordt uit de hand nog een trillingsvrije opname te krijgen, dan is een statief een prima oplossing. Natuurlijk is dat sterk afhankelijk van het onderwerp en de situatie. Fotografeer je insecten overdag dan zullen ze niet stil blijven zitten terwijl jij met je statief bezig bent. Maar voor een hele reeks onderwerpen is het prima. Weet ook dat veel bloemen die in extreme close-up vastgelegd worden in een studio zijn gekiekt, vanaf statief. Dan is er absoluut geen wind die de blaadjes kan laten bewegen en is een sluitertijd van een paar seconden geen bezwaar. 
    2. Probeer het onderwerp in een plat vlak te krijgen. Mijn 1 Euro munt uit het eerst artikel over macrofotografie is een goed voorbeeld. Wie kritisch naar die opname kijkt ziet dat de houten tafel waar de munt op ligt al onscherp is! In de natuur kan dit ook: een insect op de zijkant fotograferen, dan krijg je veel meer scherp dan in mijn frontale opname van de vlieg.
    3. Stel handmatig scherp. Dit is om twee reden belangrijk. Ten eerste luistert macrofotografie zo nauw dat de autofocus vaak niet goed genoeg is. Ten tweede: het scherptedieptegebied ligt voor ongeveer de helft vóór het actieve scherpstelpunt. Zonde, op die manier mis je een paar kostbare millimeters. 
    4. Gebruik de scherptedieptecontroleknop. Deze zit op veel toestellen rechts naast de lens. Het zoekerbeeld verandert zodra de knop ingedrukt wordt en nu kan het resultaat van de opname goed ingeschat worden, de scherptediepte is realistisch in de zoeker.
    5. Gebruik een compactcamera. Ik raad niet aan om een mindere kwaliteit camera te gaan gebruiken, maar het is wel makkelijker. Juist dankzij de veel kleinere sensoren is het makkelijker om een scherpe opname te krijgen van een klein onderwerp dichtbij. 
    De bovenstaande tips gecombineerd leiden tot het volgende plan: Zoek ondersteuning voor de camera, lens of monopod, rijstzak of een paaltje, alle beetjes helpen. Voor de compositie dient het onderwerp in een plat vlak te zitten. Dan raad ik aan om de autofocus in te zetten om snel in de buurt van de ideale instelling te komen en dan handmatig iets terug te draaien. Controleer vervolgens met de scherptedieptecontroleknop en druk af.

    f/16, 1/125 seconde, afstand ca. 40 cm. Uit de hand.
    Een juffer. Het lijf, de staart, vleugels en pootjes, alle onderdelen van dit ranke beestje zijn even ver van de lens verwijderd, net als de rietstengel met de dauwdruppels er nog aan. Een statief had ik niet bij me hier, dat had ik anders wel in kunnen zetten, de juffer ging toch nergens heen, alle tijd.

    Bedankt weer voor het lezen, tot een volgende keer!

    Robert van Brug

    zaterdag 4 augustus 2012

    Safaripark Beekse Bergen

    Gisteren ben ik met mijn dochters van 9 en 6 een heerlijk dagje naar Safaripark Beekse Bergen geweest. Natuurlijk had ik mijn fototoestel meegenomen want een fotokans wil ik niet laten liggen.

    Ik had op de website van het park gekeken wat er zoal te doen is. Er zijn 4 mogelijkheden om het safarigevoel dichtbij huis te beleven: wandelen, met de auto, met de bus en met de boot. Voor mij vielen de bus en de boot af omdat hier het tempo in niet zelf bepaald kan worden. M.a.w. als het ergens interessant is kan er niet iets langer van genoten worden. Bus en boot hebben overigens wel het voordeel dat er informatie verstrekt wordt door de gidsen ("rangers").

    Met de auto en te voet bleven over. Te voet had ik een paar jaar geleden al eens gedaan, dus ik wilde graag met de auto eens proberen, dan zie je toch weer andere delen van het park. Maar waar een safari in Afrika altijd met een open auto plaatsvindt, wordt de organisatie hier panisch als het raampje ook maar een stukje openstaat. En foto's maken door glas gaat gewoon niet zo goed. De voorruit is overigens nog veel erger omdat die uit gelaagd glas bestaat. Mijn advies: de zijruiten gebruiken!

    Foto gemaakt door Eline, met haar eigen toestel, door de zijruit. 
    Duidelijk zichtbaar zijn de reflecties, vooral bovenin het raam.
    Nikon Coolpix S3100, hele foto, levels aangepast in Photoshop.
    f/5.5, 1/60e seconde, 17,6 mm (99 mm efl), geflitst (hierna uitgezet)

    Dan nog te voet. De kids zijn inmiddels oud genoeg om een flink stuk te kunnen wandelen zonder dat het in een drama eindigt. Na wat puzzelen blijkt het goed mogelijk om beide te doen: het plan was om de halve route met de auto af te leggen (tot restaurant Congo). Vervolgens daar uitstappen, wat eten en drinken, sanitaire stop, het hele park te voet verkennen in een grote ronde en tenslotte de tweede helft met de auto afleggen. Zo hebben we het gedaan en het was leuk!

    En wat neem je mee? Ik had geen zin om te gaan sjouwen met een zware telelens, het is vooral een familie-uitje. Ik heb dus de 70-300 mm zoomlens meegenomen, dan ben ik redelijk flexibel. Familiekiekjes lukken dan echter niet of nauwelijks. Maar Eline nam haar compactcamera ook mee, dus samen kwamen we er wel uit, zij dichtbij, ik wat verder weg.

    Jachluipaard. Nikon D300s + 70-300 mm zoomlens, door de zijruit gemaakt, bewerkt in Photoshop.
    f/6.3, 1/125 sec, iso 400, 300 mm (450 mm efl)

    Het Jachtluipaard in het park is het gevaarlijkste dier. De leeuwen zijn veel sterker, maar die kunnen helemaal niet bij de auto komen, deze poezen kunnen dat wel. Het is dit jaar nog een keer misgegaan, maar toen deden de bezoekers ook wel heel erg dom.
    De plek in het territorium waar ze lagen maakte een mooie foto niet mogelijk, er zouden altijd auto's op de achtergrond staan en dat wil ik niet. Ik vind het mooier de illusie in tact te houden dat het echt in het wild si, dus alleen natuur. Door 50 meter een pad wat niet bij de route hoort in te rijden kon ik een beter shot maken. Mag dat? Ik weet het echt niet.

    f/6.3, 1/200 sec, iso 800, 300 mm (450 mm efl)

    De koning der dieren, de leeuw, moest natuurlijk ook op de foto. Deze lag uitgeteld samen met een leeuwin tegenover het terras bij restaurant Congo. Maar zo'n slapend beest is geen aantrekkelijk plaatje. Ik had al besloten het maar te laten toen de Djambo-show begon. Dit vertier voor kinderen gaat met een boel herrie gepaard en toen wilde de koning toch even checken wat er aan de hand was. Klik! Moment goed gepakt want hij heeft slechts 5 seconden zijn kop opgetild.

    f/6.3, 1/400 sec, iso 640, 122 mm (183 mm efl)
    Gemaakt door open raam (stout he?)

    Op het laatste stuk savanne staan o.a. zebra's, giraffen en buffels. De giraffen zijn de voornaamste attractie, maar twee zebra's kregen het op hun heupen en gingen plotseling in volle galop achter elkaar aan. Leuk, actie! ISO een tikje omhoog om de sluitertijd sneller te krijgen en afdrukken. Ook dit moment duurde maar een paar seconden, dus ik ben er blij mee. Als je goed kijkt zie je dat het hier regent.

    Nikon Coolpix S3100, f/3.2, 1/200 sec, iso 80.
    Highlights onderdruk in Photoshop, hele foto.

    Zo dichtbij komen de giraffen, ze lopen echt tussen de auto's door. Dit veroorzaakt overigens wel een enorme verstopping, want iedereen wil hier lang stilstaan. Waarom? De giraffen likken aan de auto's en dat ziet er zo leuk uit. Waarom ze dat doen is me ontgaan, maar op deze foto kreeg het dak van onze auto ook een likbeurt. Ik hoopte op de voorruit, zo'n gigatong vlakbij, maar helaas.

    f/6.3, 1/640 sec, +1/3 EV, ISO 1600, 70 mm (105 mm efl).
    Gemaakt door een laag erg dik glas heen, uitgesneden, bewerkt in Photoshop.

    Dit vond ik een leuk moment. De leeuwinnen op deze weide (4 stuks) waren gevoerd en lagen lekker uit te buiken. Geen enkele actie, saai. Totdat een leeuwin de Hollandse Spreeuwen interessant begon te vinden. In sluipgang (prachtig!) ging ze een kuil in en ging in hinderlaag liggen. De Spreeuwen, druk foeragerend kwamen dichter en dichter bij. Tot dit punt, toen keken ze elkaar heen, begrepen elkaars intentie en ging de spreeuw er vandoor. Leuk om te zien!

    En dan was er nog de roofvogelshow. Een aanrader, leuk voor het hele gezin. Laatst heb ik al een artikel hierover geschreven. De omstandigheden waren lastig, grootste deel van de show zwaar bewolkt en daardoor heel weinig licht en de lichtgevoelige lens thuis. Hmmm. Spijt? Nee, maar wel een uitdaging.

    70 mm (105 mm efl), f/6.3, 1/2500 sec. ISO 1600 (weinig licht).

    Spectaculair onderdeel is altijd het laag over het publiek heen laten scheren van de roofvogels. De Palmgier op deze foto maakte  dat heel wat kindjes wegdoken.

    70 mm (105 mm efl), f/6.3, 1/2000 sec, iso 800 (iets meer licht).

    Een Amerikaanse Zeearend (Bald Eagle) blijft mooi in vlucht. En hoe vaak krijg je de kans om er een van zo dichtbij te zien?

    Conclusie: Safaripark Beekse Bergen is een leuk dagje uit voor het hele gezin. Er valt van alles te zien en te doen. En voor fotografen? Ook: het fotograferen van groot wild is een aparte discipline. Hier is weliswaar van tevoren duidelijk waar de dieren zullen zijn en kun je veilig dichtbij komen, een mooi plaatje is daarmee nog niet gegarandeerd. De beesten zijn 99% van de tijd inactief, dus geduld oefenen is hier net zo belangrijk als in het wild, wachten op een momentje dat een mooi plaatje oplevert. En meestal is dat actie! Daarnaast het zoeken van een interessante compositie. Het is niet mooi als er auto's op de achtergrond staan, of een hek. Alleen dieren en natuur in het beeld werkt beter. Die twee zaken kunnen hier op eenvoudige wijze geoefend worden.

    Bedankt weer voor het lezen en tot een volgende keer,

    Robert van Brug



    donderdag 19 juli 2012

    Macrofotografie 1: het begin

    Tot nu toe heb ik me voornamelijk toegelegd op vogelfotografie, maar  het is tijd geworden voor een verbreding. Ik ben vaak in de natuur op jacht naar mooie vogels terwijl allerhande libellen, vlinders, bijen enzovoort om mij heen zoemen. Dit zijn ook prachtige beestjes om te fotograferen, maar gewapend met slechts een telelens is dit een kansloze missie. Hiervoor heb je een macrolens nodig en in dit artikel zal ik uitleggen waarom dat zo is.
    Links op de foto, mijn 'oude' 18-200 mm zoomlens.
    Rechts de 105 mm macrolens.
    In dit artikel ga ik vooral deze twee lenzen met elkaar vergelijken. Waarom er een 105 mm lens bij kopen als je al een lens hebt met dat bereid, sterker nog, de zoomlens gaat van 18 tot 200 mm en heeft daarmee een veel groter bereik. Met een maximaal diafragma van f/2.8 is de macro lens wel veel lichtsterker, hij kan wel op een camera met full frame sensor, maar verder is zo'n macrolens eigenlijk heel beperkt. En ongeveer even zwaar/groot/kostbaar, dus: waarom zou je? Het antwoord op de vraag zit in het woordje 'macro'.

    Definitie:
    Macrofotografie mag alleen zo genoemd worden als de vergroting groter of gelijk is aan 1.

    Dat wil zeggen dat bij mijn camera met een beeldsensor van 16x24 mm, een onderwerp van die afmetingen beeldvullend in beeld wordt gebracht. Dat is leuk bedacht, maar probeer het maar eens. Nee laat maar, ik heb het al voor jullie geprobeerd, met een klein onderwerp dat iedereen wel kent.
    Een muntstuk van 1 euro, Italiaanse uitvoering
    met de Homo Universalis van Da Vinci erop.
    De bovenstaande foto is gemaakt met de 18-200 mm lens. En om het vergelijk met de macrolens zo eerlijk mogelijk te maken heb ik die op 105 mm ingesteld. Deze foto is gemaakt vanaf 50 cm afstand, dat is namelijk de minimale scherpstelafstand. Nog dichterbij dan 50 cm en de lens kan niet meer scherpstellen. Overigens geldt deze afstand vanaf de sensor gemeten, dus dat is ongeveer 40 cm vanaf de voorkant van de lens.

    Ik vind het resultaat  niet geweldig. Er staat te veel omgeving op de foto, ik wil alleen het muntstuk.
    Een telelens dan? Fout gedacht. Hoe groter de brandpuntsafstand, hoe groter de minimale scherpstelafstand. Een 300 mm lens stelt pas vanaf 4 meter scherp en dan is het muntje nog veel kleiner in beeld.
    Croppen, is dat een oplossing? Deels. Als je de foto om de munt heen wegsnijdt dan komt de munt wel groter in beeld, maar ook maar met een deel van de pixels:


    Dit is een detail uit de vorige foto. Er zijn behoorlijk wat details zichtbaar, het begint op te vallen hoe beschadigd de munt in kwestie is. De 18-200 mm lens is dan ook niet slecht. Bovendien is de foto vanaf statief gemaakt en met zelfontspanner.

    Als dit niet goed genoeg is heb je een macrolens nodig. De hele optiek van een dergelijke lens is volkomen anders, waardoor de minimale scherpstelafstand kleiner is, bij een hogere kwaliteit.

    Hierbij dezelfde munt met de macrolens:


    Deze foto is gemaakt op de minimale scherpstelafstand van 31cm en dit is de hele foto. Waar bij een normale lens behoorlijk gecropt moet worden, past bij een macrolens de munt niet eens helemaal in beeld. Nu de macrofoto gecropt tot een detail:

    Daar is een macrolens dus voor!

    Nu het verschil duidelijk is gemaakt, zal ik de volgende keer ingaan op de beperkte scherptediepte bij deze vorm van fotografie. Ik hoop dat ik jullie de komende weken kan laten meegenieten van mijn leercurve in de macrofotografie!

    Tot de volgende keer,

    Robert van Brug








    maandag 2 juli 2012

    Roofvogelshowfotografie

    In de omgeving van Eindhoven, waar ik woon, is genoeg te doen en te zien en dus ook genoeg om te fotograferen. Op het gebied van vogels is het echter wat mager: in Friesland, Zeeland, in de polder, aan de kust of langs de rivieren is allemaal meer te zien dan hier.

    Maar op slechts een paar kilometer van mijn huis zit Falconcrest (www.falconcrest.eu). Een roofvogelpark waar je je een groot deel van het jaar kunt vergapen aan allerhande roofvogels en uilen. Als natuurliefhebber heb ik moeite met dieren in kooien en het exploiteren van dieren al helemaal, maar hier doen ze ook veel goed werk. Het heeft echter nog een paar fotografische voordelen:
    • Veel verschillende soorten roofvogels die je geheid voor de lens kunt krijgen. Ik ken geen lokatie in de wereld waar je zomaar even 5 soorten uilen en 20 soorten roofvogels kunt vastleggen. Die zekerheid is leuk. 
    • Het is prima oefenen hier. Dat geldt voor dierentuinen in het algemeen, maar als je vogelfotografie wilt oefenen is dit een prima oefenronde. De dieren worden in shows ingezet, er wordt dus mee gevlogen, waarbij je vaak veel dichterbij kunt komen dan in het wild. Omdat het dichterbij is hoef je ook niet van die hele dure apparatuur te hebben, met een beetje compactcamera lukt het al om een vogel er redelijk op te krijgen. 
    • Er zijn close-ups van vogels mogelijk die in de natuur gewoon niet kunnen, omdat de vogels niet weg kunnen als je heel dichtbij komt.
    • Het is van tevoren veel duidelijker wat en waar er zal gebeuren dan in de natuur. Dat maakt de kans op mooie opnames vele malen groter.
    Maar er kleven ook nadelen aan deze vorm van fotografie:
    • Het is meestal onmiddellijk duidelijk dat de foto niet in het wild gemaakt is. Het is bijvoorbeeld een exotische soort die je hier gewoon niet kunt tegenkomen. Of er staan medebezoekers bij op de foto. En sommige close-ups zijn weliswaar mooi, maar  zullen in het wild te mooi zijn.
    • De roofvogels zijn voorzien van leren riemen om de poten om ze mee te kunnen vasthouden. En er wordt als er mee gevlogen wordt ook nog een GPS-zender om de poten gedaan zodat de vogels teruggevonden kunnen worden, mochten ze er vandoor gaan. Dit is allemaal logisch, maar hierdoor zijn deze beesten nog veel meer herkenbaar als dieren die in gevangenschap leven. Veel meer dan dieren in een dierentuin.
    Voor- en nadelen dus, maar dit weekend was de grote Valkerij Fair. Dat is een inmiddels jaarlijks terugkerend evenement waarbij zij een aantal collega's uitnodigen en er nog veel meer vogels van nog meer soorten aanwezig zijn, en nog leuker: veel meer shows. Normaal 1 per dag, nu wel 8 denk ik. Tóch maar kijken dus, camera mee!

    Nou, tijd om naar wat voorbeelden te kijken:


    Een valkenier met een mooie Bateleur. De vogel staat er redelijk spectaculair op zo, maar of die valkenier erbij nou zo mooi is? Wel als je een foto van de roofvogelshow wilt hebben. En een Bateleur zo dichtbij gaat normaal niet lukken. 
    De schaduw vind ik zelf wel leuk.

    Opname gemaakt met een 18-200 mm lens, die normaal ongeschikt is voor vogelfotografie.




    Een mooie uil, een Europese Oehoe, leuk in vlucht vastgelegd. 

    Maar ja, die leren riemen maken het kunstmatige gehalte erg duidelijk en anders het publiek op de achtergrond wel. Toch een geslaagde kiek vind ik.

    Hiervoor heb ik de 300 mm f/2.8 gebruikt van wat grotere afstand.


    Nog maar een spectaculair roofvogelshot, dit keer een landende Savannearend (Tawny Eagle).

    Deze is weer met de 18-200 mm lens genomen.


    En zo kan ik nog even doorgaan, maar het idee zal duidelijk zijn. Maar een ander soort foto, zoals in het begin gemeld, is heel goed mogelijk, namelijk de close-up:
    De Bald Eagle, oftewel de Amerikaanse Zeearend. Symbool van de USA, zo'n mooi beest!

    Met de 18-200 lens gemaakt van 2 meter afstand. De achtergrond is een lelijk donkergroen stuk plastic, diep in de schaduw. Ter plekke heb ik zitten dubben hoe ik hem er mooi op zou krijgen, maar ben hier wel blij mee. En dat ik er voor op mijn knieën in de modder moest, och, dat is niet zo erg. 

    Vale Gier, op een metertje of 5. Met de 300 mm lens gemaakt. Bijna alle vogels zitten in de schaduw omdat ze het anders te warm krijgen, op een lelijk zitje. Bovendien zit de achtergrond vaak niet mee. Hier was net een doorkijkje mogelijk waarbij de achtergrond uit wat struiken en gras bestonden. Onder een iets andere hoek was de achtergrond een plastic vuilnisbak geweest.

    Lannervalk. De achtergrond bestaat uit kleding die in een stand hing uitgestald. Met het diafragma vol open wat toch moest in de schaduw wordt het mooi vaag. Maar het diafragma staat hier zóver open (f/2.8) dat het scherptedieptegebied maar heel beperkt is. Hier alleen de ogen. De achtergrond, maar ook de snavel zijn niet scherp. Maar omdat de ogen wel scherp zijn, en dat is nog lastig, is de foto geslaagd.

    Een Steenuil. De Engelse naam (Little Owl) is eigenlijk beter, deze beestjes zijn zo klein!

    Bij deze foto geldt hetzelfde als bij de vorige. Kijk maar eens naar de nagels: uiteinde is goed scherp, daarna wordt alles wazig. 
    Hierdoor valt de leren band om de poten veel minder op in ieder geval. 
    Ook dit is met de 300 mm f/2.8 genomen, van een meter of 3, de minimale scherpstelafstand van dit objectief. 

    In de natuur is het bijna onmogelijk om zo'n klein vogeltje beeldvullend te krijgen. Dit is de hele foto namelijk, geen uitsnede.

    Conclusie:
    De mogelijkheden zijn legio om met spectaculaire platen thuis te komen. Of waanzinnige close-ups. Ook met hele bescheiden apparatuur is het mogelijk om behoorlijke vogelfoto's te maken, wat in het wild onmogelijk is. Ik zal met veel plezier één keer per jaar mezelf hier vermaken. Het is leuk en ook nog goede oefening. Maar het is geen vervanging van vogels in het wild vastleggen. En als dat laatste je niet aanspreekt, is juist zo'n show voor jou misschien wel leuk!

    Tot een volgende keer,

    Robert van Brug




    zaterdag 23 juni 2012

    Programma-automatiek

    Dit artikel gaat over de scènestanden op de camera. De macro, sport, landschap, nacht en portretstand waarmee je de camera een beetje helpt, want door dit in te stellen vertel je de camera met welke omstandigheden hij rekening mee moet houden. Maar wat doen deze instellingen eigenlijk? Op welke manier wordt de belichtingsdriehoek, bestaande uit ISO, diafragma en sluitertijd, hiermee door de camera geregeld? Wat kun je zelf nog instellen en wat doet de camera nu voor je?


    Alle compactcamera's hebben deze standen. Soms zijn er nog meer: voor vuurwerk bijvoorbeeld. Maar de eenvoudige camera's hebben zelden de PSAM standen (bij Canon: P, Tv, Av en M), die ik hier al eens heb uitgelegd. High end spiegelreflexcamera's hebben alleen PSAM. Consumenten spiegelreflexcamera's (zoals mijn Nikon D90) en compacte systeemcamera's hebben vaak beide.

    Ik heb een testje uitgevoerd, met het volgende onderwerp:

    Deze opname is gemaakt in de P-stand. De camera kiest in dat geval zelf een diafragma en sluitertijd. Ik had de ISO ingesteld op 200 om weinig ruis te krijgen. Dat kan ook want dit onderwerp is statisch en ik heb de foto vanaf statief gemaakt met de zelfontspanner. In de P-stand kun je de ISO ook nog op Auto zetten, dan regelt de camera de hele belichtingsdriehoek zelf.

    Vervolgens heb ik in dezelfde opstelling iedere keer een andere programma-automatiek ingesteld. Hieronder een tabel met de door de camera gekozen instellingen:


    Scène
    Sluitertijd
    Diafragma
    ISO
    AF- hulplicht
    Ingebouwde flitser
    Scherpstelpunt
    P-stand
    1/80e
    f/4.5
    200
    Aan 
     Uit
    instelling 
    Auto
    1/60e
    f/4.0
    640
    Aan 
    Aan 
    instelling 
    Portret
    1/40e
    f/4.0
    400
    Aan
    Aan
    automatisch
    Landschap
    1/15e
    f/6.3
    400
    Uit
    Uit
    automatisch
    Close-up
    1/60e
    f/5.6
    800
    Aan
    Aan
    middelste
    Sport
    1/200e
    f/4.0
    1600
    Uit
    Uit
    Continue*
    Nachtportret
    1/40e
    f/4.0
    400
    Aan
    Aan
    automatisch


    Auto.
    Deze hoort niet bij de programma-automatiek instellingen, maar voor de volledigheid wel handig om mee te nemen. Dit is de echte point-and-shoot-instelling. De beginner zal deze instelling gebruiken omdat de camera dan alles zelf doet.
    Het verschil t.o.v. de P-stand is dat de camera ISO op auto instelt. Hier vertaalt zich dat in een hogere ISO. Een derde stop groter diafragma en een sluitertijd van 1/60 die door de camera standaard vaak wordt gekozen. Als het te donker zou zijn geweest dan was de ingebouwde flitser door de camera ook ingezet.

    Portret.
    Ruis moet voorkomen worden in huidtinten die toch al zo kwetsbaar zijn, dus een vrij lage ISO waarde.  Omdat mensen meestal niet heel snel bewegen als je een portretfoto maakt hoeft er ook geen snelle sluitertijd te zijn. Het diafragma gaat hier helemaal open. AF-hulpverlichting is aan en bij weinig licht zet de camera de ingebouwde flitser in. Scherpstelpunt wordt automatisch gekozen.

    Landschap.
    Een nog langere sluitertijd is geen probleem bij landschappen. De camera zal er in deze stand vanuit gaan dat er vanaf statief gewerkt wordt. Het diafragma wordt verkleind (+1 1/3 stop t.o.v. de f/4 in auto mode). De AF-hulpverlichting wordt uitgeschakeld omdat deze hier geen zin heeft. De ingebouwde flitser zal niet afgaan bij weinig licht. Scherpstelpunt wordt automatisch gekozen.

    Close-up.
    Om bij onderwerpen dichtbij toch nog een redelijk scherptedieptegebied over te houden wordt het diafragma een stop verkleind. Hierdoor moet de ISO wat omhoog, sluitertijd wil de camera graag op 1/60e houden. Extra bij deze instelling is dat de camera automatisch het middelste, meest gevoelige, scherpstelpunt gebruikt.

    Sport.
    Vanzelfsprekend gaat de camera nu uit van snel bewegende onderwerpen. Om hiermee om te kunnen gaan moet de ISO dan fors omhoog, maar anders is de opname bewogen, dus dat is een logische keuze. AF hulpverlichting en de ingebouwde flitser blijven allebei uit omdat ze geen zin hebben.
    Het scherpstellen gebeurd zodra de ontspanknop half wordt ingedrukt continu op het middelste scherpstelpunt. Bovendien zal de camera het onderwerp proberen te volgen met de sensoren, mocht het het middelste scherpstelpunt verlaten.

    Nachtportret.
    Ten opzichte van de normale portretstand is er in dit voorbeeld geen verschil, de instellingen in bovenstaande tabel zijn exact gelijk.


    De bruikbaarheid van deze instellingen hangt af van de hoeveelheid ervaring van de fotograaf. Een beginner zal blij zijn dat hij dat hele gedoe rond diafragma, sluitertijd en iso niet hoeft te snappen. Een beginner zal ook niet zulke hoge eisen stellen aan de kwaliteit van de foto's. En hij zal waarschijnlijk een compactcamera gebruiken waarbij dit de enige instelmogelijkheden zijn. Dan is het prima, het past bij de fotograaf.

    De meer gevorderde gebruiker heeft er echter niets aan. De macro-fotograaf zal graag een veel kleiner diafragma kiezen dan de camera doet, f/22 bijvoorbeeld. De sportfotograaf heeft niets aan 1/200e seconde, dat levert nog steeds bewogen beelden op. Bij 1/500e begint het. De landschapsfotograaf zal ook het diafragma een stuk verder knijpen. Enzovoort. De gevorderde fotograaf stapt al snel over op de P, S, A en M-standen.

    Conclusie:
    leuk om mee te beginnen, maar naarmate de fotograaf zich ontwikkelt zal hij steeds meer van de handmatige instellingen gebruik maken om controle over de camera te krijgen.

    Bedankt voor het lezen,

    Robert van Brug

    maandag 18 juni 2012

    Size does matter

    In een aantal gevallen is groter ook echt beter. Dit is bijvoorbeeld het geval bij onderwerpen ver weg die je toch gedetailleerd in beeld wilt brengen, of relatief kleine voorwerpen niet zo heel ver weg. In dit artikel geen moeilijke zaken, maar een opsomming van enkele van de meest extreme ontwerpen in de optische industrie, een freakshow. Makkelijk stukje dit keer, geniet ervan!

    We beginnen bescheiden. Een doorsnee spiegelreflexcamera heeft een sensor van 16x24 mm. Een zogenaamde Full Frame camera heeft een 24x36 mm sensor, en kost daarmee enkele duizenden euro's. Denk hierbij aan Nikon's D4/D800 of Canon's 5D mark III. Maar dit is niet voor iedereen voldoende. Sommige fotografen hebben beter nodig, wat  moet je dan? Dan koop je bijvoorbeeld een Hasselblad. Dit Zweedse merk maakt al vele jaren professionele high-end camera's. Voor shoots met modellen voor Vogue en andere modebladen is dit de standaard.



    Als je besloten hebt geen nieuwe auto te kopen, maar 30 duizend Euro hier aan uit te geven wat krijg je dan? Een camera met een 36x48 mm sensor (twee keer zo groot als het plotseling bescheiden full frame) met ongeëvenaarde kwaliteit. Op de foto hierboven staat de H3D met 39 megapixel, maar inmiddels is de H4D uit met 60 megapixel. Ook hier speelt de 'number race'. Voor studiowerk: this is it!

    Maar het kan altijd gekker en de ontwikkeling vraagt steeds meer en beter.
    Canon heeft bijvoorbeeld een sensor ontwikkeld die 20x20 centimeter meet. Hierdoor is de lichtgevoeligheid met een factor 100 toegenomen. Oftewel: in bijna duisternis is het dan mogelijk om foto's van bewegende objecten te maken met weinig ruis. Maar dat is nog laboratoriumspul, wat is er al op de markt verschenen?


    Polaroid heeft ooit het bovenstaande op de markt gebracht: een constructie die negatieven (analoog dus) oplevert van 50x60cm. Er zijn maar een paar exemplaren van, maar ze zijn te huur! Wel een filmrolletje meenemen, maar de kwaliteit schijnt ongeëvenaard te zijn.

    De ontwikkeling zal ons steeds betere apparatuur brengen, meer megapixels en een betere ruisprestatie. Super, ik kan niet wachten. Maar ondertussen heb ik geen 100 megapixel camera om met zeer veel detail een vogeltje een eind verderop op een paaltje vast te leggen. De oplossing heet een telelens. En die zijn er in soorten en maten, maar wat zijn de grootste?

    Nikon heeft als ultieme lens een 600 mm f/4.

    Fantastisch gereedschap, ik heb er ooit wat mee mogen spelen en dit is toch wel gaaf. Dit beest weegt iets meer dan 5 kg en is nauwelijks uit de hand te gebruiken. Een heel stevig statief is fijn om hierbij te hebben. Bedenk dat de lens dan op het statief gezet wordt (die beugel aan de onderkant), en vervolgens hang je de camera aan de lens. De omgekeerde wereld.

    Canon heeft ook een dergelijke lens, ook prima, maar Canon heeft ook nog dit:

    Dit is een 800 mm f/5.6. Met het diafragma van f/5.6 is de lichtsterkte nog maar de helft van die van de 600 mm f/4 en hierdoor is de lens zelfs wat lichter, maar 800 is meer dan 600.

    Stel dat die ruimschoots voldoende is, maar voor jouw vorm van fotografie heb je een lichtsterkere lens nodig, kijk dan eens bij Sigma:


    De Sigma 200-500 mm f/2.8. Voor alle duidelijkheid: dat kleine zwarte dingetje rechts is een spiegelreflexcamera! Dit monster weegt bijna 16 kg. Er zitten Li-ion accu's bij die de batterij van de camera moeten ontzien voor het focusseren. Wat doe je? Even mijn lens opladen.... Wordt geleverd met een 2x teleconverter, waardoor hij ook bruikbaar is als 400-1000 mm f/5.6. En dit is gewoon te koop! Bij Foto Konijnenberg vragen ze er een kleine 15 duizend euro voor. Schappelijk, als je bedenkt dat de adviesprijs 25000 is. Verkoopt blijkbaar toch niet zo heel goed.

    Het kan altijd gekker natuurlijk. In de categorie niet meer verkrijgbaar, een Canon 1200 mm f/5.6 objectief:

    Ook niet iets wat je meeneemt tijdens een wandeling.

    Dat beest van Canon kon Nikon natuurlijk niet op zich laten zitten, dus al in 1990 kwam men met een antwoord. Een klap in het gezicht van Canon:


    Een 1200-1700 mm f/5.6-f/8 zoomlens. Zonder Autofocus, dat wel.
    Het verhaal erachter is wel grappig. Vanuit de fotografenbox in het Koshien honkbalstadion was een 1200 mm lens nodig om de pitcher, catcher en slagman op 130 meter afstand (!!) in 1 foto te vangen. Maar een Full Frame opname van alleen de slagman (portrait) vereiste 1700 mm. Iets dergelijks bestond niet en werd als uitdaging opgepakt door Nikon, speciaal voor dit doel. Werkt prima, kijk maar:
    Overzichtsfoto met reguliere lens.

    En op 1700 mm ziet het er dan zo uit! Afstand tot de dames: 130 meter.

    Kwaliteit was prima van dit objectief, maar 60.000 USD (in 1990) was toch wat veel van het goede. En met 16 kg en bijna 90 cm lengte was het ook geen handig gereedschap natuurlijk.

    Zijn we er dan? Nee hoor! Een paar jaar geleden heeft iemand Zeiss opdracht gegeven om voor hem een speciaal objectief te maken. Ook 1700 mm, maar dan f/4. Voor gebruik op, jawel, een Hasselblad middenformaatcamera. En Zeiss wilde er best aan, getuige dit plaatje:

    Stevig statiefje moet dat zijn: de lens weegt 256 kg. Poeh! Dit exemplaar staat in het Zeiss museum.

    Overigens, de opdrachtgever heeft aangegeven dat hij er wildlife mee wilde vastleggen. Ik ben heel benieuwd hoe je dit meeneemt op safari, maar och, als je een paar miljoen euro aan een lens kunt uitgeven, dan is er vast wel een oplossing voor te bedenken. Zeiss geeft aan dat zover bekend dit objectief 's wereld grootste is voor civiele doeleinden. Je gaat je afvragen wat de verschillende strijdkrachten dan nog hebben...

    Er zijn nog andere, meer extreme mogelijkheden, maar daar ga ik hier niet op in. Denk aan pinholefotografie (www.cameratruck.es), www.legacyphotoproject.com, ruimtetelescopen, enzovoort.

    Er zijn maar heel weinig mensen die hier iets mee kunnen of willen. Maar je kunt het wel gebruiken! Ik laat dit soort dingen altijd direct aan mijn vrouw zien onder het mom "zie je wel dat een 300 mm f/2.8 helemaal niet zo gek is?".

    Bedankt voor het lezen en tot een volgende keer!

    Robert van Brug


    dinsdag 29 mei 2012

    Fotografieketen

    De keten is zo sterk als de zwakste schakel.
    Iedereen kent dit spreekwoord. Wellicht realiseert niet iedereen zich dat dit op fotografie ook van toepassing is, er is namelijk een hele keten van zaken die leiden tot een goede óf slechte foto.
    1. De voorbereiding
    2. Apparatuur
    3. Instellingen
    4. De opname
    5. De selectie
    6. Nabewerking
    7. Presentatie
    Als een van deze onderdelen achterblijft leidt het eindresultaat daar onder. Het moet allemaal kloppen!

    De voorbereiding
    Hier gaat de meeste tijd in zitten. Onder voorbereiding plaats ik een groot aantal zaken, waaronder:
    • Ervaring. Oefening baart kunst. Iemand die al jaren serieus met een bepaalde vorm van fotografie bezig is, zal er steeds beter in worden.
    • Verdiep je in het onderwerp. Als het gedrag van een olifant geen geheimen meer heeft, zul je  betere foto's van olifanten kunnen maken. Koop een Lonely Planet Guide van het land van bestemming. Lees er alles over. Speur internet af. Praat met de lokale bevolking.
    • Situatie. Een goed voorbereide fotograaf weet dat een bepaald gebouw in de middagzon prachtig belicht wordt en de rest van de dag niet. Of hij zal herkennen dat het gebouw niet mooi belicht is en besluiten wat later op de dag terug te komen. Ook zal bekend zijn dat Velduilen aan het eind van de middag gaan jagen en dat levert de mooiste momenten op. 
    • Zijn de geheugenkaartjes leeg en de batterijen vol? Niets zo irritant als op het moment suprême geen opname kunnen maken. Dit kan voorkomen worden, dus denk hier aan.
    • Is de fotograaf uitgerust en daardoor in staat urenlang alert te zijn? En tevens prettig om mee te werken?
    • Is er eten en drinken voorhanden? Het is slecht foto's maken met een rammelende maag. Dit geldt voor de fotograaf maar ook een hongerig model is niet handig. Roofdieren in actie fotograferen gaat natuurlijk juist beter als ze nog niet gegeten hebben.
    • Is de auto in orde en volgetankt? als je andere zaken moet doen zoals tanken dan kun je in die tijd geen foto's maken. Wellicht worden hierdoor kansen gemist.
    Apparatuur
    Hier gaat het meeste geld in zitten.
    Dit deel is belangrijk, maar wordt met name door de fabrikanten van apparatuur overdreven. Vanzelfsprekend is het met betere apparatuur mogelijk om betere foto's te maken. De apparatuur zal dan in ieder geval niet de bottleneck zijn. Mochten er twijfels zijn: de lens is het allerbelangrijkst, dan pas de body. 

    Ook accessoires vallen hieronder:
    • Een goed statief bijvoorbeeld zal een rustiger beeld opleveren dan een minder goed exemplaar. 
    • Snelle geheugenkaartjes halen de buffer van de camera sneller leeg waardoor er sneller weer nieuwe opnamen gemaakt kunnen worden. 
    • Een gekalibreerde computermonitor laat kleurechte kleuren zien. Dit voorkomt teleurstellingen als je het een keer zou laten afdrukken.
    • Een hoekzoeker maakt foto's onder een andere hoek mogelijk maar is vooral gemak voor de fotograaf. En als je het langer volhoudt vergroot je je kansen.
    • Voor 's winters zijn er fotografiehandschoenen, speciaal met dunne of geen vingertoppen.
    • Camouflagekleding voor de hardcore wildlifefotograaf is geen overbodige luxe.
    • Een regenhoes die je over je lens en camerabody kunt schuiven voor in de regen. Kost geen bal, kan je heel veel ellende besparen. Koop er een en heb die altijd bij je.
    • Een afstandsbediening voor je camera is soms een waardevol en onmisbaar iets. Ook dit hoeft niet overdreven duur te zijn.
    • Is de sensor schoon? Het objectief ook? 
    • Enzovoort enzovoort. De lijst is eindeloos en sterk afhankelijk van de vorm van fotografie.
    Zorg ook dat je de apparatuur kent. Ga niet op een dure reis voor het eerst je nieuwe camera uitproberen. Zorg dat je in het donker de instellingen kunt wijzigen. De handleiding moet geen geheimen voor je hebben. Dit geldt natuurlijk ook voor alles accessoires. Gebruik ze pas echt als je ze goed kent.

    Instellingen
    Ook met goede apparatuur is het mogelijk een slechte opname te maken als niet de juiste instellingen worden gekozen. Staan sluitertijd en diafragma wel goed? Kiest de fotograaf voor RAW of JPEG? Hoe zit het met ISO? Heeft de fotograaf de avond ervoor met hele hoge ISO nog wat opnames gemaakt en daarna deze niet meer teruggezet? En ja, dat is mij ook gebeurd.
    Heel belangrijk: hoe zijn de autofocus instellingen, hoeveel AF-punten, welk gebied, wat heeft prioriteit? Gebruik je de maximale burstrate? Beeldstabilisatie (VR/IS) aan of uit?

    De opname
    Eindelijk: het moment dat de foto dan echt gemaakt wordt. Het is vaak in een fractie van een seconde gebeurd en toch kan er nog van alles misgaan. Denk aan:
    • Compositie. Centraal of regel van derden? Veel om weinig omgeving in beeld? Is de achtergrond storend? Dit is het meest creatieve onderdeel in de hele keten: zien wat een mooi beeld is.
    • Camerastandpunt. Kom op ooghoogte met je onderwerp. Of het nu een bruidspaar, kinderen of dieren zijn.
    • Belichting. Is het licht goed of moet er met lampen en/of flitsers bijgelicht worden?
    • Bediening: hou de camera stil, druk heel voorzichtig de ontspanknop in, gebruik een monopod of een statief als dat nodig is.
    • Geluk. Ik kan het niet ontkennen, geluk is ook een factor. Net op het juiste moment op de juiste plaats aanwezig zijn is vaak toeval. Een spectaculair moment vastleggen, zeker in de natuur, is nog niet zo makkelijk omdat niet bekend is of, waar en wanneer het komt. Voorbereiding (zie eerder) helpt enorm om de kans te vergroten, maar is geen garantie voor succes.
    De Selectie
    Er zijn vele opnamen gemaakt van een onderwerp. Met welke opnamen ga je door en welke gooi je weg? Alles bewaren is onzin, teveel weggooien is zonde. De juiste foto's uitkiezen is lastig en vreet tijd. Hoe kies je de beste uit een serie van 200 bijna dezelfde foto's? Zelf doe ik dit vaak in twee slagen. Eén ter plaatse na afloop van het fotograferen. Alles wat duidelijk mislukt is (onderwerp staat er niet of gedeeltelijk op, bewogen waar dat niet de bedoeling was, per ongeluk verkeerde instellingen gebruikt, etc.) dat gaat er direct af, scheelt weer in de tweede fase. De tweede fase is altijd thuis op de PC. Op een groter scherm is het makkelijker en beter om foto's te beoordelen en het gaat daardoor ook sneller. En als er een groot aantal foto's na alle selectie bijna exact gelijk blijkt te zijn, dan bewaar ik er twee en de rest gaat weg.

    Nabewerking
    We hebben inmiddels een opname, maar die kan nog alle kanten op, het is een ruwe diamant. De nabewerking bepaalt of het top of flop wordt. Wordt een foto te veel verscherpt dan is dat zichtbaar. Oververzadiging is ook een veelgemaakte fout. Ook kan er alsnog een uitsnede gemaakt worden die niet goed werkt. Aan de andere kant kan er juist heel veel hersteld worden waardoor een opname gered wordt.
    Er zijn vrij eenvoudige en hele uitgebreide softwarepakketten voor fotobewerking. Ook hiervoor geldt dat er tijd in geïnvesteerd moet worden om die te doorgronden, om eruit te halen wat erin zit. 

    Presentatie
    We zijn een heel eind gekomen, we hebben inmiddels een foto op de harddisk van de computer die met goede apparatuur genomen is door een prima fotograaf. Deze was goed voorbereid, heeft alles goed gedaan, heeft met een beetje geluk een mooi moment vastgelegd en dit met een degelijk programma prachtig nabewerkt. Maar het staat nog op de harddisk van de computer, waar niemand het ziet. Wat gaat ermee gebeuren? Een foto kan bijvoorbeeld bij een artikel in een boek of tijdschrift over een bepaald onderwerp gebruikt worden waardoor tekst en foto elkaar versterken.  Ook kan een foto enorm groot afgedrukt, prachtig ingelijst in een galerie worden tentoongesteld. Of een nieuwsitem enorm versterken. Ik denk hierbij aan World Press foto's. Dat blote Vietnamese meisje met brandwonden van de napalm, dat is een onwaarschijnlijk krachtig beeld, alweer uit 1972:


    Het voelt een beetje als heiligschennis om deze foto te beoordelen, maar ik ga het toch doen:
    De aandacht van de kijker wordt naar het schreeuwende meisje toegeleid door een sterke compositie. De ellende met veel rook is op de achtergrond nog zichtbaar, wat samen met de militairen voor een context zorgt. Diafragma was blijkbaar klein want de foto heeft een grote scherptediepte. De beweging van rennende kinderen is goed bevroren. Zwart-wit werkt goed bij dramatische beelden. Dus alles klopt. Maar publicatie van de foto maakte het pas af. Deze foto veranderde de wereld zelfs een beetje.

    Deze keten verklaart een aantal zaken. Zo zal een professionele fotograaf met een matige camera doorgaans een veel mooiere opname maken dan een beginner met de duurste apparatuur. De professional zal uit de apparatuur halen wat erin zit, maar nog veel belangrijker is dat hij het onderwerp door en door kent, weet wat een mooie compositie is, kan spelen met licht, etc.

    En nu jij, beste lezer. Waar zit jouw zwakste schakel? Ik zit zelf ook wel eens verlekkerd over een nieuwe camera of lens te denken, maar dat is te makkelijk. Er zijn nog zoveel andere zaken die ik kan doen om tot een beter eindresultaat te komen. Sterker nog: het eindresultaat wordt alleen maar beter als de zwakste schakel verbetert. In de logistiek heet dit de "Theory of Constraints", beschreven door Eliyahu M. Goldratt. Ook in de fotografie gaat dit op. De theorie luidt dat als een knelpunt (een bottleneck) is opgelost, het resultaat verbeterd, maar een volgend knelpunt zal een verdere stijging in de weg staan. Het is mogelijk dat een fotograaf zich beter moet verdiepen in het onderwerp en meer geduld moet hebben. Is dat punt verbeterd dan kan zijn dat het zinvol wordt om te investeren in betere software. Natuurlijk moet geleerd worden om daar goed mee om te gaan. Daarna zijn er nog betere instellingen mogelijk. Vervolgens een betere monitor, enzovoort, enzovoort.
    Het kan altijd beter, iedereen heeft een knelpunt dat betere foto's in de weg staat. Zoek jouw knelpunt en los het op. En zoek dan het volgende knelpunt. Een knelpunt vinden doe je zo: neem een flink aantal van je beste foto's en probeer te bepalen waarom sommige foto's beter zijn dan anderen. Of laat dit door een bevriende maar kritische fotograaf doen. Vraag feedback. Veel mensen vinden het moeilijk om opbouwend kritisch feedback te geven, dus als je wel zo iemand hebt gevonden, koester dat dan.
    Maar onthoudt: de oplossing voor de bottleneck is waarschijnlijk niet duurdere apparatuur.

    Anekdote: een enthousiaste amateur is op bezoek bij Frans Lanting, een van de meest gerespecteerde natuurfotografen in de wereld. Samen bezoeken zij het strand in de buurt van Frans' huis en de amateur schiet er urenlang lustig op los en legt de aanwezige robben in iedere mogelijke positie vast. Als hij klaar is pakt Frans voor het eerst de camera, kijkt even rustig om zich heen, kiest een compositie en drukt 1 keer af. Met fantastisch zacht strijklicht van de inmiddels ondergaande zon en de Golden Gate Bridge op de achtergrond een prachtige foto. Mooier dan alles foto's van onze enthousiaste amateur. Maar na lezing van dit artikel is dat hopelijk geen verrassing meer.

    Bedankt weer voor de aandacht en tot een volgende keer.

    Robert van Brug