Urbex: benodigde apparatuur en technieken

Ik ben recent voor het eerst gaan urbexen en dat was leuk om te doen. En niet onbelangrijk: de resultaten vielen mij achteraf enorm mee. Op het moment dat een urbex locatie betreden wordt overheerst het gevoel van chaos, maar misschien voor fotografen zeker zo belangrijk: het is vaak erg donker. Zo donker dat het menselijk oog niets meer waarneemt. In het donker kan iets verscholen zijn dat op foto's wel naar voren komt. In dit artikel zal ik een paar zaken aangeven waarvan ik denkt dat ze helpen bij het maken van urbex foto's.

Naast de in het vorige artikel al genoemde telefoon en zaklamp valt te denken aan stevige (warme) kleding, stevige schoenen, eten en drinken, zaklamp, reservebatterijen (voor camera en zaklamp) en een paspoort om te kunnen legitimeren. Het allerbelangrijkste is een fotomaatje, voor de veiligheid.

Camera

Om echter foto's te kunnen maken is een camera nodig. Dit hoeft niet een superdeluxe state-of-the-art model te zijn. Ook full frame is niet nodig. De duurste lenzen ook al niet. Natuurlijk helpt betere apparatuur, maar een gebouw/interieur als onderwerp is iets statisch, er kan rustig op scherpgesteld worden en een foto van gemaakt worden en het diafragma kan ingesteld worden opdat de lens optimaal presteert wat waarschijnlijk rond de f/8 zal zijn. Autofocus en burst rate doen er niet toe.
Wat wel helpt is een zo groot mogelijk dynamisch bereik van de sensor. Dit betekent een zo groot mogelijke sensor en het liefst van de nieuwste generatie. Het hoeft niet, maar het helpt wel.

Objectief

Belangrijker dan de camerabody, is het objectief. Het zal vaak mooi zijn om van een ruimte zoveel mogelijk te laten zien in een foto en daarvoor is een groothoeklens nodig. Waarbij over het algemeen geldt, hoe groter hoe beter.

16mm op full frame

Ik had mijn 16-35mm objectief meegenomen en ik heb de meeste opnamen op de uiterste groothoekstand gemaakt. Ultragroothoek objectieven vertekenen enorm buiten het centrum van het beeld en hoewel dit in de nabewerking wel weer wat hersteld wordt is het toch iets om rekening mee te houden.

Vertekening van het beeld op 16mm
HDR van 3 opnamen via bracketing

Niet alle vertekening is slecht, maar houd er rekening mee en zet het bewust in.
Er zijn nog een paar objectieven met een nog grotere beeldhoek, zoals een 14-24mm zoom, of een 14mm prime. Als de mogelijkheid er is dan raad ik aan om die zeker mee te nemen.

Meest extreme optie is een fisheye objectief. Ik kan hier geen voorbeelden van laten zien, maar ook dit kan bij urbex goed van pas komen.

Naast het vastleggen van hele ruimtes kan het juist ook mooi zijn om een detail te pakken. Dit kan met een groothoek (zoals hierboven bij de koplamp) en dan staat er veel omgeving bij in het beeld, of met een macrolens als er echt een detail geïsoleerd moet worden. Een dergelijk objectief erbij gebruiken voorkomt dat alle foto's er hetzelfde uitzien.

Andere soort beelden met een macrolens.
Hier een detail van een stuk roest aan een treinstel.

Techniek van het belichten

Onmisbaar is het statief. Op veel locaties is het zo donker dat er met lange sluitertijden gewerkt dient te worden, iets wat uit de hand niet zal lukken. Bijkomend probleem is dat veel scenes een te groot dynamisch gebied bestrijken, m.a.w. de sensor kan de scene onmogelijk goed in beeld brengen. Het donker is te donker, en het licht dat er is is te licht. Neem de foto hierboven van de donkergroene auto: de binnenkant van de koplamp is erg donker terwijl er boven door de ramen zonlicht naar binnen komt.

Er zijn een paar mogelijke oplossingen:

• Bracketing. De bovenstaande opname is in de diafragmavoorkeurstand (A) gemaakt. En vervolgens via bracketing ingesteld dat er 3 opnamen gemaakt worden, 1 goed belicht, 1 een stop over- en 1 een stop onderbelicht. Eventueel kan dit ook nog opgevoerd worden  naar meer dan een stop. Maar mijn camera kan niet meer dan 3 opnamen aan. De kritische kijker ziet dat de ramen uitgebeten wit bevatten, wat voorkomen dient te worden. 
• Handmatig (M-stand). Via het oculair wordt een lichtmeting uitgevoerd op de gewenste compositie en deze wordt neutraal belicht. Het histogram geeft dan aan of het beeld in de donkere of lichte partijen, of beide, clipt. Vervolgens wordt met verder gelijke instellingen nog zoveel foto's als nodig is gemaakt. Ik heb na wat proberen iedere keer een hele stop verschil ingesteld. 

HDR-opname uit 6 beelden

De bovenstaande foto was volgens mijn lichtmeter op 2 seconden (bij ISO 100 en f/8) goed belicht. Het histogram gaf aan dat zowel licht als donker er niet helemaal op zouden staan. Dat is ook te verwachten bij het fotograferen van een raam waardoor licht naar binnen komt en in hetzelfde beeld een wand in de schaduw. Bij 4 seconden belichten was de wand nog niet lekker zichtbaar, bij 8 seconden wel. Daarna het raam: eerst 1 seconde, toen 1/2 en tenslotte 1/4. In dit geval heb ik 6 opnamen gebruikt, maar ik heb er ook wel 11 nodig gehad.

Bij deze methode kan het gebeuren dat de sluitertijden enorm lang worden. Ik heb ook een HDR-samengesteld uit opnames gemaakt op 15s/iso100, 30 s/iso 100, 30s/iso 200, 30s/iso 400 en 30s/iso 400. Ik heb hier de ISO-waarden verhoogd om te voorkomen dat de sluitertijd 1, 2 en 4 minuten zou worden wat lastig timen is m.b.v. een horloge in het donker. Er wordt mogelijk wel meer ruis en verminderd dynamisch bereik geïntroduceerd.

Terug naar het statief: zonder een degelijk statief is het onmogelijk om deze beelden gelijk te krijgen. En met deze sluitertijden is het ook niet mogelijk om de camera zo lang stil te houden.

Al deze opnamen dienen in een programma (zoals Photoshop) nog samengevoegd te worden tot 1 enkel beeld. Hoe dat gaat zal echter het onderwerp van een volgend artikel zijn.

Omdat er veel opnamen gemaakt worden per onderwerp loopt het uiteindelijke aantal foto's behoorlijk op. En foto's met lange sluitertijd vergen batterij-capaciteit, dus die reserve accu is geen overbodige luxe. Normaal kan ik ongeveer 1000 foto's maken op een acculading, nu was het na 300 wel gedaan.

Licht toevoegen

Als het erg donker is, dan helpen lange sluitertijden niet meer. Dan rest nog het toevoegen van licht aan de scene. Dat kan wellicht al door de gordijnen open te schuiven of de deur open te zetten, misschien met behulp van een flitser of een zaklamp, of anders door een paar studioflitsers mee te nemen.

Pikdonkere ruimte + zaklamp + flitser
ISO 800, f/8, 15 seconden. Flitser op 1/4 vermogen.

Op de foto hierboven was het echt donker, ik kon letterlijk geen hand voor ogen zien. De foto is gemaakt door met een sterke LED-zaklamp het plafond te beschijnen en zo de ruimte diffuus te verlichten. Door de ISO te verhogen naar 800 heeft de zaklamp meer effect. Met ISO 100 had ik minutenlang (8*15 seconden = 2 minuten) moeten schijnen. De flitser was via een zender met de camera verbonden en lag op de bestuurdersstoel. Hierdoor hoeft de ingebouwde pop-up-flitser niet te af te gaan om de flitser aan te sturen. En dan is het puzzelen wanneer beide soorten licht in balans zijn. Ik vond het mooi dat het interieur meer belicht is dan de rest, maar dat is een persoonlijke voorkeur.
De zaklamp is niet alleen voor de veiligheid, maar kan ook voor belichting ingezet worden. De flitser zal ik een volgende keer zeker weer meenemen, dit geeft andere mogelijkheden.

Dat zijn de belangrijkste ingrediënten. De rest is een kwestie van goed kijken wat een sterk beeld oplevert. Hele ruimtes met een groothoek, details van dichtbij, een macrolens om echt dichtbij te komen. En vergeet niet van het object wat overzichtsbeelden te maken. Ik kwam er thuis achter dat ik dat bij de meeste niet gedaan heb. En ga experimenteren, probeer vreemde standpunten en rare hoeken.

HDR uit 7 opnamen

De foto hierboven is gemaakt door de camera schuin naar boven te richten. Door dit op 16mm te doen is er zeer veel in beeld. Ik vond het hier mooi dat het sierplafond uit dit kasteel nog deels zichtbaar is terwijl verder al hele stukken verdwenen zijn. Dat de camera schuin op het statief zat voegt voor mij dynamiek toe aan het beeld. Als hij recht gemonteerd was geweest was het saaier geworden.

Hopelijk krijgt deze ervaring nog een vervolg.

Bedankt voor het lezen.

Robert van Brug

2015 Update Nikon objectieven

Twee jaar geleden heb ik een lang artikel geschreven waarin ik bijna elke gangbare Nikon lens bespreek. Sindsdien krijg ik met enige regelmaat vragen van lezers wat ik hen aanraad om aan te schaffen en ik help mensen daar graag mee.

Maar Nikon heeft niet stilgezeten, er zijn een behoorlijk aantal nieuwe objectieven geïntroduceerd de afgelopen paar jaar, waardoor het overzicht met aan te raden objectieven er nu iets anders uitziet:

Soort lens	Cropfactor (DX) lens	Full Frame (FX) lens
Handige ultrazoom	18-200 mm f/3.5-5.6 ED VR II	28-300 mm f/3.5-5.6 ED VR
Nog extremere ultrazoom	18-300 mm f/3.5-5.6 ED VR	-
Lichtsterke standaardlens	35 mm f/1.8G	50 mm f/1.4G
Lichtsterke lichte telelens	-	85 mm f/1.8
Betaalbare Telezoom	55-300 mm  f/4.5-5.6 ED VR	70-300 mm f/4.5-5.6 G IF ED VR
Superzoom		80-400 f/4.5-5.6 ED VR
Supertelezoom		200-500 f/5.6E ED VR
Hoogwaardige Ultratelezoom	-	200-400 mm f/4 VR
Hoogwaardige groothoekzoom	12-24mm f/4	14-24 mm f/2.8
Goede groothoekzoom	10-24 mm f/3.5-4.5G	16-35mm f/4
Hoogwaardige standaardzoom	17-55 mm f/2.8	24-70 mm f/2.8
Hoogwaardige telezoom	-	70-200 mm f/2.8
Macro	85 mm Micro	105 mm Micro f/2.8 VR
Fisheye	10.5 mm	16 mm f/2.8
Hoogwaardige prime telelens	-	300 mm f/2.8 ED VR II 400 mm f/2.8E 500 mm f/4E FL ED VR 600 mm f/4E FL ED VR 800 mm f/5.6E FL ED VR
Goede prime telelens	-	300 mm f/4 PF VR
Tilt & Shift (PC)	-	24 mm PC-E f/3.5D ED
Defocus Control	-	135 mm DC f/2

De in het geel gearceerde lenzen zijn ten opzichte van twee jaar geleden gewijzigd. Hier een korte toelichting op een aantal wijzigingen in deze lijst en wat overwegingen:

• 80-400mm. Deze 2e versie is veel beter dan de eerste: de auto focus is beter (wat het grootste probleem met de oude was) en de lens heeft nano chrystal coating. Een interessante optie, met een zoomfactor van 5 (400/80). Nadeel aan deze lens is zowel het gewicht als de prijs. Voor iets minder zoombereik/kwaliteit maar heel veel minder geld en gewicht is de 70-300 toch de meer voor de hand liggende keuze.
• 200-500mm. Deze lens heeft meer telebereik dan de 80-400, maar mist veel aan de onderkant doordat hij bij 200mm pas begint. Maar omdat veel fotografen de 70-200mm lens toch aanschaffen is dit een perfecte aanvulling. En het echt goede nieuws is de prijs, ongeveer 800€ lager dan de 80-400.
• De 200-400mm f/4 heeft er daarmee 2 serieuze concurrenten bijgekregen. De veel hogere prijs heeft me doen twijfelen of ik hem van de lijst zou halen, maar het blijft de enige telezoom met een f/4 lichtsterkte, wat net het verschil kan maken. Bovendien zijn de bouw- en beeldkwaliteit nog steeds fantastisch. Maar voor bijna 5800€ is dit een andere klasse dan de vorige twee lenzen. Wel vraag ik me af of f/4 bij de steeds betere ruisprestaties van de moderne camera's, zeker de full frames, nog wel zoveel toevoegt.
• Twee jaar geleden had ik niet veel groothoekobjectieven in de lijst opgenomen. Nieuwe categorie in dit overzicht is de goede (maar niet idioot dure) groothoekzoom. De 16-35mm voor full frame en de 10-24 voor crop zijn hier goede keuzes.
• In de categorie supertelelenzen zijn de 400, 500 en 600 mm inmiddels van een electronisch diafragma voorzien en bovendien van fluoriet en elektronisch diafragma. Beeldkwaliteit gaat hierdoor nog verder omhoog en het gewicht omlaag wat bij deze kanonnen toe te juichen is. Helaas schiet de prijs ook door het dak: op dit moment kost de nieuwe 500mm f/4 bijna 4000€ meer dan de oude. Ik heb hier moeite mee omdat de oude lenzen fantastisch waren en voor de zeer enthousiaste amateur nog binnen bereik. Dat wordt steeds moeilijker. 
• 300mm f/4. Hier ben ik wél zeer enthousiast over. Door gebruik van Fresnel elementen is deze 300mm ongeveer de helft lichter dan zijn voorganger. Dat is een revolutie. Dat dit objectief daarmee ook duurder is geworden vind ik begrijpelijk en het is niet uit de hand gelopen. 

Voor de overige lenzen verwijs ik graag nogmaals naar het artikel van 2013.

Wat opvalt in die nieuwe overzicht is de toename in de superzooms. Waar eerst de oude/trage 80-400 of de professionele 200-400 de dienst uitmaakten, is er nu een verbeterde 80-400 en daarnaast een helemaal nieuwe 200-500. De 70-300 maakt het beeld nog minder overzichtelijk.

Dit overzicht belicht alleen lenzen van merk Nikon, maar ik ga daar nu vanaf wijken met de volgende ook interessante objectieven:

• Tamron 150-600mm f/5-6.3. Voor rond de 1050€ een interessant aanbod. Meer zoombereik dan de 200-500 voor minder geld bij een heel fatsoenlijke beeldkwaliteit. Hiermee komt het telezoombereik weer binnen bereik van de enthousiaste amateur. 
• Sigma 150-600mm f/5-6.3 Contemporary. Voor ongeveer hetzelfde bedrag (1150€) biedt Sigma een op basis van de specs zeer vergelijkbare lens aan. Prima, meer aanbod is goed voor de consument.
• Sigma 15-600mm f/5-6.3 Sport. Deze lens is optisch identiek aan de vorige, maar van betere bouwkwaliteit. Dit kost dan ook extra, rond de 1900€. De fotograaf die weet dat hij dit objectief redelijk intensief gaat gebruiken, en onder dan vooral onder lastige omstandigheden zoals regen, doet er goed aan voor dit model te gaan. 

En daar mee is het druk geworden in een segment waar een paar jaar geleden nauwelijks aanbod was. Natuurfotografie wint aan populariteit en dat doet dit marktsegment groeien. 

Bedankt voor het lezen, als hier nog vragen over zijn dan stel ze gerust.

Robert van Brug