CKE Fotogroep 5: opdracht complexe belichting

Na een aantal avonden met theorie en uitproberen in de fotostudio, en daarna nog een avond studiowerk, werd het tijd om aan de opdracht te werken. Die luidde:

Maak 1 foto waarbij zichtbaar tenminste drie soorten licht zijn gebruikt.

Dat lijkt misschien niet zo moeilijk, maar het is lastig. De uitdaging zit in twee zaken: de kleurtemperatuur van de diverse soorten licht is verschillend, en de lichtbronnen moeten met elkaar in balans worden gebracht.

Omdat verder niets is vastgelegd, heb ik allerhande ideeën de revue laten passeren: maanlicht, sterrenhemel, flitser, langsrijdende auto's: de mogelijkheden zijn enorm. Ik had op een gegeven moment iets bedacht waarbij de sterrenhemel 1 lichtbron zou zijn, maar dit was lastig te realiseren. Bovendien was het erg vaak bewolkt en regenachtig. Uiteindelijk gekozen voor een alternatief.

Basis voor de uiteindelijke foto was een portret, van wie stond niet vast, waarbij de persoon belicht wordt door een kaars. Een kaars is een continue lichtbron met een kleurtemperatuur van rond de 1200K. Extreem lage waarde dus.
Geïnspireerd in de fotostudio van CKE zou de tweede lichtbron kunnen bestaan uit een flitser die door het haar van het model heen schijnt, waardoor een lichtkrans ontstaat. Een flitser is een discontinue lichtbron met een kleurtemperatuur van 5500K.
Maar het moesten er drie zijn. De kerstverlichting moest uitkomst bieden. Dit is ook een continue lichtbron die vrij zwak licht verspreid (niet instelbaar) met een redelijk warme kleurtemperatuur van rond de 5000K. Door deze in de achtergrond op te hangen, ver buiten het scherptedieptegebied, zouden mooi onscherpe lichtbollen ontstaan in de achtergrond. Dit lukt alleen maar als het gekozen diafragma heel groot zou zijn, een klein diafragma zou juist sterren opleveren. Het karakter van de onscherpte wordt bokeh genoemd. Bij betere objectieven ziet deze er fraaier uit.

Als locatie zou mijn eigen huiskamer dienen, waarbij naast de genoemde lichtbronnen alle overige verlichting uit zou moeten en de gordijnen dicht. Tijdstip wordt dan 's avonds om verder licht uit te sluiten. In de voorbereiding had ik al wat uitgeprobeerd, de kerstverlichting opgehangen en getest met welk objectief ik hoe moest scherpstellen om mooie lichtbollen te krijgen. En op welke afstand moet het model dan staan? Mijn buurmeisje Anne wilde wel als model optreden, wat uiteindelijk tot de volgende foto leidde:

Nikon D600 + 50 mm f/1.4G
ISO800, f/1.8, 1/25e sec. uit de hand gemaakt

Ten opzichte van het plan heb ik uiteindelijk nog 1 ding gewijzigd: de flitser is vervangen door een LED zaklamp. Op half vermogen leverde deze de juiste hoeveelheid licht en doordat dit ook een continue lichtbron is was het voor mij veel makkelijk positie bepalen. Nu had ik echter niets meer aan het statief met flitser achter Anne, maar gelukkig wilde mijn vrouw de zaklamp wel vasthouden.
En er was nog een reden om voor de zaklamp te kiezen: de flitser wordt op afstand bediend door de ingebouwde flitser van de camera, maar als er zo dichtbij het model gewerkt wordt dan wordt het gezicht onherroepelijk teveel belicht, het overstraalt de kaars. Ook als de pop-up flister op -3EV wordt ingesteld wat de laagste waarde is. De zaklamp loste ook dit probleem op.
De combinatie van instellingen leverde het beeld op dat ik voor ogen had. Nu was het alleen nog zoeken naar een aansprekend beeld, want alleen drie lichtbronnen is weliswaar lastig maar nog geen mooie foto. Ik heb verschillende dingen geprobeerd en op een gegeven moment zag ik de kaarsvlam weerspiegelt in Anne's ogen en toen wist ik dat ik goed zat.

Enige probleem was dat ISO800 nodig was onder andere om de bokeh mooi over te laten komen. Gevolg was dat mijn halve woonkamer goed zichtbaar in beeld kwam, want ik had geen zwart achtergronddoek gebruikt. In de nabewerking heb ik de achtergrond daarom een paar stops onderbelicht om alle elementen die afleiden uit beeld te laten.
Ander punt in de nabewerking was de verschillende kleurtemperaturen. De kaars is heel anders dan de andere lichtbronnen. In theorie moet geprobeerd worden met bijvoorbeeld kleurfilters over lampen om de kleurtemperatuur op elkaar af te stemmen. Ik heb dit uiteindelijk niet gedaan omdat het hoofdlicht, het enige licht dat het gezicht verlicht, leidend was.

Toen de opdracht geslaagd was ben ik nog aan het stoeien geslagen met wat varianten, zoals deze, waarbij de kaars door een smartphone vervangen is:

Vervolgens leek het mij leuk als Anne de kaars zou uitblazen. De rook die dan zou ontstaan zou door de zaklamp van achter verlicht worden waardoor deze mooi in beeld zou komen. Maar dan is wel het hoofdlicht weg, waardoor het gezicht een zwarte vlek zou worden. Dit heb ik geprobeerd op te lossen door een tweede kaars vlakbij de eerste te zetten. Deze stond echter verderaf waardoor er minder licht op haar gezicht viel, maar ik vind het resultaat toch leuk genoeg om te laten zien:

Als de nasmeulende kaarspit als lichtbron telt zijn er hier dus 4 lichtbronnen. En de rook geeft ook zelf nog wat licht: 5 zelfs! In de nabewerking de woonkamer weer donkerder en het gezicht juist lichter gemaakt.

Als afsluiter hebben we toen iets heel anders geprobeerd: met een ventilator het mooie lange haar in beweging brengen en daar van achter doorheen flitsen waardoor een dynamische glamourvolle foto ontstaat.

Nikon D600 + 50 mm f/1.4G
ISO 800,  1/30e sec, f/4

Hier is maar 1 soort licht gebruikt: flitslicht. Zowel de pop-up flitser die het gezicht belicht als de reportageflitser die door het haar heenflitst zijn van dezelfde soort. Het resultaat van een ventilator is onvoorspelbaar dus hier dienen een paar pogingen gedaan te worden voordat er iets moois tussenzit. Het valt buiten de opdracht, maar ik vond het resultaat te leuk om niet te laten zien.

Veel dank aan Anne voor het poseren en geduld. En dank aan de lieftallige assistente met de zaklamp.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

CKE Fotogroep 4: nog meer creatief gedoe met een flitser

Na theoretische achtergrond en de eerste probeerselen in de praktijk, zijn we de les daarna verder gegaan met creatief bezig zijn met belichting. Hierbij de resultaten:

Een paar reacties op bovenstaande foto zijn: "zijn dat tweelingbroers?" en "dat is het betere photoshop". Geen van beide waar, het is 1 foto waar 1 persoon twee keer opstaat.
Camera op statief in een goed verduisterde fotostudio, scherpstellen op de persoon op de stoel. Belichting op 10 seconden. Alle lichten uit, dus ook geen continulicht dat gebruikelijk is bij studiolampen. 1 keer flitsen, waarna het onderwerp opstaat en de andere pose aanneemt, nu nog een keer flitsen.
Let op dat bij een lichtere achtergrond de het beeld doorzichtig wordt, zoals te zien bij de vloer, maar nog beter bij de zitting van de stoel. Het gedeelte voor het zwarte gordijn is prima gelukt.

Dit is eenzelfde vervreemdende foto. Verkregen door 30 seconden te belichten waarna er 7 keer geflitst is. Na iedere flits doet Teus zijn armen een klein stukje verder. De overige beelden worden veroorzaakt door medecursisten Pia en Sylvia die achter Teus gingen staan zwaaien.

Nog een dubbele belichtingssituatie, hierbij met docent Roberto Bogers die bij de eerste keer flitsen wel op de stoel zat (let op de afstandbediening in zijn handen) en bij de tweede keer helemaal uit beeld was verdwenen. Door de lichtere achtergrond hier wordt hij daardoor doorzichtig. Spookachtig.

Dit was compleet iets anders: Sylvia hield haar handen aan de zijkant van haar hoofd terwijl van achteren een felle spot door haar haar scheen. Door nu flink te wapperen voor haar hoofd beweegt haar haar en wordt dit mooi uitgelicht.

Weer met tegenlicht, maar dit keer zonder gewapper. Een sjaal werd nu tussen Sylvia en de lens gehouden, waardoor zij zelf een schaduw op de sjaal veroorzaakte. Door het noppenpatroon werkt deze foto goed.

Laastste foto van de avond, combinatie van alles: twee sjaals, 1 voor en 1 achter Milou, spot als tegenlicht en wapperen om haar haar in beweging te krijgen. Hier heb ik de foto in de nabewerking redelijk wat lichter gemaakt zodat haar ogen weer net zichtbaar werden.

De mogelijkheden zijn eindeloos en worden alleen door de eigen fantasie begrensd. Internet staat vol met allerhande creatieve mogelijkheden. Bedenk het en probeer het, het is leuk om te doen en het levert waanzinnige beelden op.

Bedankt voor het lezen,

Robert van Brug

Macro 5: de buitenstudio

Ik had laatst met Michiel en Nelleke Snijders afgesproken om samen macrofotografie te gaan doen. Moeder en zoon zijn redelijk fanatiek in fotografie maar ook heel enthousiast en gezellig.

Gedrieën zijn we naar het Eckartbos in Eindhoven gereden, spullen uitgepakt en na een paar honderd meter lopen konden we aan de slag. Hun werkwijze voor macrofotografie week nogal af van de mijne, het een is niet beter dan de ander, maar verschillend genoeg om er een artikel aan te wijden.

Ik heb een soort ingebakken afkeer van statieven (had ik zelfs in de auto laten liggen, niet slim in een donker bos), maar ook van flitsen. De familie Snijders dacht daar duidelijk anders over, Michiel voorop.

Michiel in actie, languit op de bosvloer.

Op bovenstaande foto staat naast Michiel en zijn camera ook nog een statief, daarop (!) een flitser met diffusor, met een kabel is de flitser verbonden met de camera. Bovendien heeft Michiel zijn mobiele telefoon als zaklamp ingezet om een schaduwpartij op te lichten. Dit tafereel was voor mij ter plaatse al aanleiding voor een blog. Het zou nooit in mijn hoofd opgekomen zijn om buiten zo'n studiosituatie te gaan bouwen.

De vraag is natuurlijk wat het effect is van al dit materiaal. Michiel was zo vriendelijk om wat resultaten te delen voor dit blog, bedankt! 

Alle foto's hieronder (c) Michiel Snijders. Alle gemaakt met een Canon EOS 40D, 100 mm f/2.8 macro, statief en een 580EX flitser.

f/2.8, ISO 800, 1/50e sec.

Geen flitser gebruikt.

f/4, ISO 800, 1/125e sec.

Geflitst, met -1 1/3e stop belichtingscompensatie op de flitser.

De kleuren op de ingeflitste foto zijn een stuk prettiger. De nabewerkingen zijn van mijn hand en natuurlijk zijn die volkomen gelijk voor beide foto's.

Nog een voorbeeld:

f/4, ISO 800, 1/80e sec. Geflitst vanaf statief.

f/4, ISO 800, 1/100e sec. Geflitst vanaf statief.

Bovendien extra belicht met zaklamp op mobiele telefoon.

Dit is het resultaat van de opstelling op de eerste foto.

Zowel de flits als het zaklampje lijken behoorlijk verschil te maken. Natuurlijk is het zo dat met fotobewerkingssoftware deels hetzelfde resultaat bereikt kan worden, maar dat is toch niet hetzelfde. Hoe beter het beeld bij de opname vastgelegd wordt des te beter het eindresultaat. En macrofotografie leent zich bij uitstek voor het opbouwen van een buitenstudio: de paddenstoelen/bloemen gaan nergens naartoe.

Nou heb ik laatst iemand ontmoet die bij een vogelhut in het bos twee grote softboxen opstelt omdat het er zo donker is en de vogels zijn inmiddels gewend aan het flitsen in het bos, dus ook dát kan. Maar terug naar de paddenstoelen.

Nog een voorbeeld, nu weer een foto van mij, maar wel uit hetzelfde bos:

Nikon D300s + Nikkor 105 mm Micro-Nikkor f/2.8 lens. 

F/11, iso 200, +2 EV belichtingscompensatie, 2.5 seconden, vanaf rijstzak.

Michiel en ik waren beiden verbaasd over elkaars techniek en instellingen en kijkend naar de instellingen zit er ook veel verschil in:

• wel flitsen tegenover niet flitsen
• hoge ISO (800) tegenover lage ISO (200)
• oplichten schaduw of niet
• groot diafragma (f/4 of f/2.8) tegenover f/11.
• korte sluitertijd (rond de 1/100e) tegenover lange sluitertijd (2,5 seconde)

Nog maar een resultaat:

Nikon D300s + Nikkor 105 mm Micro-Nikkor f/2.8 lens. 

F/16, iso 200, +2 EV belichtingscompensatie, 2 seconden, vanaf rijstzak.

Fotograferen vanaf statief of rijstzak maakt dat er geen enkele noodzaak is voor korte sluitertijden. Persoonlijk zou ik dan ook niet de instellingen van Michiel gebruiken. Canon heeft bij mijn weten altijd een basis ISO-waarde van 100, die zou ik gebruiken bij dit werk.

Het diafragma zou ik wat verder dichtzetten, om nog wat meer scherptediepte te krijgen. F/4 of 2.8 waarom? Bij f/8 wordt de achtergrond nog steeds onscherp en zien we meer scherp van het onderwerp zelf.

Deze twee gecombineerd resulteert in 32* langere sluitertijd als ik het zo snel goed heb uitgerekend. Maar dat kan prima!

Los daarvan en dat is het belangrijkste punt: een buitenstudio is een prima idee, waarom niet als je die spullen toch hebt? En anders met enkele simpele hulpmiddelen. Neem een spiegel mee om de onderkant van paddenstoelen te kunnen fotograferen. Een klein zaklampje om donkere partijen op te lichten. Een vuilniszak om op te liggen op de vochtige bosgrond. En zo nog alles wat je kunt bedenken dat misschien van pas kan komen. Ik hoor graag het raarste voorwerp dat jij altijd meeneemt bij een fotoshoot. Veel plezier!

Robert van Brug

Macro 3: gebruik de flitser

Dit wordt alweer het derde artikel over macrofotografie. Na een introductie en een artikel over het werken met de zeer beperkte scherptediepte, hier een concrete tip.

Maar eerst een verhaal vooraf:
Het scherptedieptegebied bij macrofotografie is zeer beperkt. Om dit te verhelpen moet het diafragma behoorlijk geknepen worden (groot f-getal). Hierdoor komt er nog maar heel weinig licht door de lens. Ik had al aangegeven dat de ISO-waarde verhogen niet wenselijk is. Maar er is nog een optie, namelijk gebruik de flitser!

Ik kwam in een vlindertuin een andere fotograaf tegen die vertelde dat hij al ongeveer 10 jaar aan macrofotografie doet. Ik al 10 dagen op dat moment, dus ik luisterde aandachtig. Het viel me op dat hij de ingebouwde flitser van zijn camera uitgeklapt heeft en hij legt uit dat het helpt om uit de hand werkbare sluitertijden te krijgen. Eureka! Weer een oplossing. Meteen ter plaatse geprobeerd in een heel schaduwrijk stukje waar ik om die reden niet kwam.

Schorpioenvlieg op bladstengel. 

ISO 400, f/18, 1/60e seconde, geflitst, uit de hand, minimaal nabewerkt.

In dat donkere deel van de vlindertuin had ik zonder flits geen redelijke foto kunnen maken. Nu is de ISO waarde met 400 nog mooi laag en met 1/60e seconde is de sluitertijd prima voor een stilzittend insect. F/18 was nodig geweest hier omdat het insect mooi op een diepte zat, maar dankzij de flits maakt dat eigenlijk niet uit: bij f/8 of f/18 was de sluitertijd altijd 1/60e seconde geweest dankzij de flits.

Natuurlijk komt de vraag om de hoek of dit ook nog een mooie foto is. Let bijvoorbeeld op de witte 'haartjes' op de bladstengel, zonder flits was dat mooier geweest. Persoonlijk ben ik geen groot voorstander van flitsfotografie, maar als het alternatief helemaal geen foto is, dan weet ik het wel!

En het kan beter. Bovenstaande voorbeeld is met de ingebouwde flitser van de camera gemaakt. Er zijn ook ringflitsers op de markt die op de lens gezet kunnen worden. Deze zijn bijzonder geschikt voor macrofotografie, maar wel zeer prijzig!
Daarnaast is het mogelijk om de flitser beter in te stellen: hier staat hij op automatisch, maar als de output van de flitser wat teruggedraaid wordt is het resultaat al mooier.

Hier moet nog een aantekening bij. In mijn geval, waar ik macrofoto's maak met een 105 mm macrolens kan ik vrij ver van het onderwerp afblijven (30-60 cm gaat prima). Hierdoor komt zelfs de ingebouwde flitser over de lens heen en ontstaat er geen schaduw. Ook gebruik ik o.a. om deze reden geen zonnekap. Als je een 40 of 60 mm macrolens gebruikt en veel dichter op je onderwerp zit, dan gaat zo flitsen niet werken en ben je aangewezen op een prijzige ringflitser of een andere oplossing.

Bedankt weer voor het lezen en graag tot een volgende keer!

Robert van Brug